Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Z

JAN ZAMOYSKI

ur. 1542, zm. 1605, sekretarz królewski od 1565, podkanclerzy koronny od 1576, kanclerz wielki koronny od 1578, hetman wielki koronny od 1581, dyplomata. Wykształcenie zdobył na uniwersytetach w Paryżu i Padwie. Zwolennik elekcji Henryka III Walezego (1573 r.). W czasie drugiej elekcji (1575 r.) poparł kandydaturę Stefana Batorego. Za panowania tego władcy stał się drugą osobą w państwie, skupiając w swym ręku urzędy kanclerza i hetmana wielkiego. Popierał politykę zagraniczną króla, skierowaną przeciwko Habsburgom i Turcji. W 1600 roku przywrócił zwierzchnictwo Polski nad Mołdawią Wołoszczyzną. Po śmierci Stefana Batorego (1586), poparł Zygmunta III Wazę jako kandydata na tron polski. w objęciu tronu polskiego. W 1588 r. odniósł zwycięstwo nad zwolennikami jego kontrkandydata, arcyksięcia Maksymiliana, w bitwie pod Byczyną. W 1601r. objął dowództwo w wojnie o Inflanty ze Szwecją, zdobył Wolmar (1601), Fellin i Biały Kamień (1602). Nie zgadzając się z polityką Zygmunta III, stanął na czele stronnictwa szlacheckiego realizującego program obozu egzekucyjnego, tzw. popularystów, które domagało się przestrzegania zasad pokoju religijnego, przeciwstawiało się rosnącemu wpływowi Kościoła katolickiego i zakonu jezuitów, występowało przeciwko angażowaniu Polski w wojny dynastyczne ze Szwecją, starając się jednocześnie o zwrócenie uwagi na niebezpieczeństwo grożące Polsce ze strony Turcji. W 1580 r. założył Zamość, a w 1589 r. rodową ordynację zamojską. Był ponadto dzierżawcą dóbr królewskich o łącznej powierzchni 17 500 km2, obejmujących 112 miast i 612 wsi. W 1595 r. powołał Akademię Zamoyską.

SAMUEL ZBOROWSKI

ur. ?, zm. 1584 rotmistrz królewski skazany na banicje za zabójstwo kasztelana przemyskiego J. Wapowskiego (1574 r). Uciekł do Siedmiogrodu, gdzie przebywał na dworze Stefana Batorego. Powrócił do kraju nie bacząc na wyrok wraz z wybranym na króla Stefanem Batorym. Następnie udał się na Sicz, gdzie jako hetman kozacki dowodził wyprawą na Wielkie Łuki (1508r). Występował przeciwko królowi i Janowi Zamoyskiemu. Podczas kolejnego nielegalnego pobytu w kraju pojmany i stracony.

ZBIGNIEW

ur. po 1070, zm. po 1114syn Władysława I Hermana, brat przyrodni Bolesława III Krzywoustego, książę polski 1102-1107. Początkowo przeznaczony na następcę tronu, w kilka lat po narodzinach Bolesława, za sprawą wojewody Sieciecha, wysłany do klasztoru w Quedlinburgu.W 1093 powrócił za namową rycerstwa buntującego się przeciw Władysławowi I Hermanowi i rządom Sieciecha. Po krótkich walkach otrzymał we władanie Śląsk. Wkrótce wypędzony ze swej dzielnicy przez Sieciecha, ostatecznie pokonany w bitwie nad jeziorem Gopło w Wielkopolsce i uwięziony w jednym z grodów wojewody.Uwolniony w 1097 dzięki wstawiennictwu możnowładztwa, otrzymał we władanie Wielkopolskę i Kujawy oraz uznany został przez ojca za następcę tronu. Jego bratu Bolesławowi przypadł Śląsk i Małopolska. Władysław I Herman zatrzymał dla siebie Mazowsze. Wojewoda Sieciech, przeciwny temu podziałowi, został pokonany przez obu braci i wygnany z kraju.Po śmierci Władysława I Hermana (1102) Zbigniew objął Mazowsze. Na skutek różnic w polityce wobec Czech i Pomorza, podjął wojnę z bratem Bolesławem. W 1106 zaatakowany i pokonany przez Bolesława, wspomaganego przez posiłki wojsk ruskich i węgierskich, otrzymał w lenno Mazowsze.W 1107 ponownie zaatakowany i pokonany, opuścił swoje ziemie i udał się po pomoc na dwór czeski i niemiecki. W 1109 wyprawa interwencyjna cesarza niemieckiego Henryka V i Świętopełka czeskiego zakończyła się zwycięstwem Bolesława. Przebywający na dworze cesarskim Zbigniew otrzymał od Bolesława propozycję powrotu do Polski i objęcia we władanie kilku grodów. Po powrocie 1112, został uwięziony i oślepiony.

ZEBRZYDOWSKI

ur. 1553, zm. 1620, starosta krakowski 1585-1620, wojewoda lubelski od 1589, marszałek wielki koronny 1596-1600, wojewoda krakowski od 1601.W 1596 wraz z Stanisławem Żółkiewskim stłumił powstanie S. Nalewajki,. W 1605 poparł Dymitra Samozwańca I. Sprzeciwiał się małżeństwu Zygmunta III Wazy z Konstancją Habsburżanką.Stał na czele rokoszu sandomierskiego 1606-1609, który doprowadził do wybuchu wojny domowej. 1607 pokonany przez wojska królewskie pod Guzowem, ułaskawiony przez króla, wycofał się z życia politycznego. Fundator Kalwarii Zebrzydowskiej.

ZIEMOWIT I

ur. przed 1215, zm. 1262, syn Konrada Mazowieckiego, książę mazowiecki od 1248 r. Jako sojusznik Krzyżaków walczył z Litwinami od 1254 r., w 1262 r. wzięty do niewoli i zgładzony.

ZIEMOWIT III STARSZY

ur. przed 1326, zm. 1381, książę czerski (od 1341), rawski (od 1345), sochaczewski (od 1351), wiski, warszawski i ciechanowski (od 1355), płocki (od 1370), syn Trojdena I. W roku 1351 złożył hołd lenny z całego Mazowsza Kazimierzowi Wielkiemu, w zamian za uwolnienie od związku lennego z Czechami. Po śmierci Kazimierza (1370) uniezależnił się od Polski. W 1377 dokonał kodyfikacji prawa sądowego mazowieckiego Poślubił Eufemię, księżniczkę opawską, a potem Elżbietę, księżniczkę ziębicką. Ponura historia jej zgonu podobno posłużyła Szekspirowi jako wątek &quot

ZIEMOWIT IV

ur. przed 1352, zm. 1426, książę czerski i rawski (od 1379), sochaczewski, wiski, płocki, gostyniński, kujawski (od 1381), bełski (od 1387), syn Ziemowita III. Pośmierci Kazimierza Wielkiego wysuwany przez rycerstwo wielkopolskie jako kandydat do ręki Jadwigi i tronu polskiego. W 1383 zajął zbrojnie Kujawy. Pokonany przez rycerstwo małopolskie i wojsko węgierskie. W 1385 złożył hołd lenny królowi polskiemu Władysławowi Jagielle i wziął za żonę jego siostrę Aleksandrę (1387). Pod koniec życia wdał się znów w konflikt z królem Polski i w 1426 został ponownie zmuszony do hołdu lennego.

ZOFIA HOLSZAŃKA

ur. ok.1405. zm. 1461, królowa Polski. Córka kniazia Andrzeja Holszańskiego, czwarta żona Władysława Jagiełły.W 1422 poślubiła Jagiełłę, w 1424 koronowana. Zabiegała o zapewnienie korony swoim synom. Najpierw Władysławowi, a po jego śmierci (1444 r. w bitwie pod Warną) przyczyniła się do objęcia tronu przez Kazimierza Jagiellnończyka.Z jej imieniem wiąże się najstarszy polski przekład Biblii-Biblia szaroszpatacka, zwana również Biblią królowej Zofii.

ZYGMUNT II AUGUST

ur. 1520, zm. 1572, syn Zygmunta I Starego i księżniczki mediolańskiej Bony z rodu Sforza, ostatni król Polski z dynastii Jagiellonów. Koronowany na król polski i wielkiego księcia litewskiego jeszcze za życia swojego ojca (elekcja vivente rege), w 1529 r. Objął rządy w korzystnej sytuacji międzynarodowej i przy dobrej koniunkturze gospodarczej. Zygmunt August był początkowo związany z obozem magnackim, później na sejmie 1562-1563 przeszedł na stronę szlacheckiego stronnictwa egzekucyjnego. Program stronnictwa pozwalał na odbudowę skarbu królewskiego (państwowego), utworzenie stałej armii i uporządkowanie stanu prawnego w państwie. Skutecznie przeprowadził unifikację i centralizację państwa. W 1568 utworzył Komisję Morską i zapoczątkował budowę i organizację floty polskiej.Był zwolennikiem ścisłego związku Polski i Litwy. W 1569 doprowadził do zawarcia unii w Lublinie, na mocy której Wielkie Księstwo Litewskie zostało połączone z Koroną na zasadach równości, dając początek Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Prowadził walki z Moskwą o Inflanty, które od 1561 były lennem Polski i Litwy. W 1557 wybuchła wojna litewsko-rosyjska, która 1558 przekształciła się w wojnę Litwy i Polski z Rosją, z 3-letnim rozejmem zawartym 1570. Szukając sojuszników przeciw Moskwie uznał prawa bocznej (elektorskiej) linii Hohenzollernów do objęcia władzy w Prusach Książęcych (1563).Za panowania Zygmunta Augusta nastąpił szczytowy okres rozwoju reformacji jednak król skutecznie dbał o utrzymanie tolerancji religijnej i pokoju wewnętrznego, co korzystnie wyróżniało Polskę na tle krajów europejskich, nękanych wojnami religijnymi. Jego drugie małżeństwo (1547) bez wiedzy i zgody sejmu i senatu Korony, z Barbarą Radziwiłłówną było przyczyną skandalu. Który ucichł dopiero po śmierci Barbary (jej przyczyna do dzisiaj nie jest do końca wyjaśniona) w 1551. Był mecenasem sztuki, protektorem pisarzy, miłośnikiem muzyki, posiadaczem liczącej ok. 3,5 tys. tomów biblioteki i bogatej kolekcji arrasów. Panowanie ostatniego z Jagiellonów to rozkwit kultury Odrodzenia w Polsce, uważany za szczytowy okres polskiego złotego wieku.

ZYGMUNT III WAZA

ur. 1566, zm. 1632, król polski od 1587, szwedzki 1592-1599. Syn Jana III Wazy i Katarzyny Jagiellonki, córki Zygmunta I Starego.Wybrany na króla polski dzięki poparciu ciotki, Anny Jagiellonki, i kanclerza Jana Zamoyskiego, który pokonał w bitwie pod Byczyną (1588 r.) wojska kontrkandydata do tronu, arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Po objęciu tronu polskiego Zygmunt III Waza prowadził politykę prohabsburska, starając się zapewnić sobie ich poparcie w walce o tron Szwecji. Dwukrotnie żonaty-w 1592 r. z Anną Habsburżanką, po śmierci której (1598 r.) 1605 r. ożenił się z jej siostrą Konstancją. Ten kierunek polityki zagranicznej stał się jedną z przyczyn konfliktu z Turcją. Spory dynastyczne o tron szwedzki oraz rywalizacja o panowanie na Bałtyku stały się, obok różnic religijnych, ustrojowych, rozbieżnych interesów politycznych i ekonomicznych, jedną z przyczyn wybuchu wojen polsko-szwedzkich, rozpoczętych w 1600 r. szwedzką wyprawą na Inflanty. Pod wpływem niektórych magnatów interweniował tez w wewnętrzne sprawy Rosji, co przyniosło konflikt na wschodzie. Jego długie panowania w znacznym stopniu przebiegało pod znakiem wojen, które nie przyniosły znaczących nabytków terytorialnych, ani trwałych sukcesów. Zagraniczna i wewnętrzna polityka Zygmunta zraziła do niego popierający go początkowo obóz szlachecki i zrodziła opozycję. Kulminacją konfliktu dworu ze stronnictwem szlacheckim był rokosz sandomierski w latach 1605-1609. Zygmunt III Waza był wykształcony, znał kilka języków interesował się nauką i sztuką. W 1596 r. rozpoczął przebudowę zamku w Warszawie, a w 1611 r. przeniósł się tam z Krakowa wraz z dworem. Odtąd Warszawa stała się siedzibą panujących i stolicą kraju.

ZYGMUNT LUKSEMBURSKI

ur. 1368, zm. 1437, elektor brandenburski (od 1378), król Węgier (od 1387), Niemiec (od 1410), Czech (od 1436), cesarz niemiecki (od 1433), syn Karola IV Luksemburskiego i Elżbiet pomorskiej, prawnuk Kazimierza III Wielkiego. W 1372 zaręczony z Marią, córką Ludwika Wegierskiego, i przeznaczony na tron polski. Wybór Marii na tron węgierski (1382) i niechęć Polaków zmusiły go jednak do rezygnacji z tych planów. Niechętny Polsce popierał przeciwko niej Krzyżaków. W 1402 oddał im w zastaw Nową Marchię), a 1410 wypowiedział Polsce wojnę. Nadał Brandenburgię Hohenzollernom. Wielokrotny rozjemca w sporach polsko-krzyżackich (1410, 1412-1413, 1419-1420). W 1412 na mocy układu w Lubowli zastawił Polsce część Spiszu. W 1396 podjął krucjatę przeciw Turkom, która zakończyła się klęską pod Nikopolem. Swój autorytet wzmocnił zwołaniem 1414 soboru w Konstancji, ale spalenie Jana Husa naraziło go na nienawiść czeskich husytów i niedopuszczenie go do tronu czeskiego po śmierci Wacława IV(1419). Opanował Morawy, Śląsk i Łużyce, ale podejmowane od 1420 wyprawy na Czechy nie przynosiły rezultatu. Dopiero zwycięstwo utrakwistów nad taborytami (1434) umożliwiło mu zdobycie 1436 korony czeskiej.

ZYGMUT I STARY

ur. 1467, zm. 1548, najmłodszy syn Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Namiestnik na Śląsku 1499-1501, wielki książę litewski i król polski od 1506. Do czasu objęcia tronu polskiego, w imieniu swego brata, króla czeskiego Władysława Jagiellonczyka, administrował księstwami głogowskim (1499) i opawskim (1501) na Śląsku, następnie całą prowincją śląską. Po zgonie Aleksandra I, 20 października 1506 objął tron wielkoksiążęcy w Wilnie. 8 grudnia tegoż roku wybrany na króla Polski, koronowany 24 stycznia 1507. Dwukrotnie żonaty-1512 z Barbarą Zapolya, a po jej śmierci z Boną z rodu Sforzów 1518. W latach 1512-22 prowadził wojny z Rosja zakończone utratą Smoleńska. Współdziałając z Władysławem Jagiellończykiem, doprowadził (1515) do rozbicia antypolskiego sojuszu państw habsburskich i państw skandynawskich. Po wygranej wojnie z Zakonem Krzyżackim (1519-1521) doprowadził do sekularyzacji Zakonu, i zmusił byłego wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna do złożenia w 1525 r. hołdu lennego z Prus Książęcych. W 1526 r. po wygaśnięciu mazowieckiej linii Piastów wcielono Mazowsze Polski. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej w oparciu o niektóre rody magnackie, co wywołało opozycję średniej szlachty , której kulminacją była wojna kokosza (1537). Chcąc zapewnić dziedziczność tronu Uzyskał przyznanie za swego życia, w wyniku elekcji vivente rege, zarówno tronu wielkoksiążęcego na Litwie (1522), jak i tronu polskiego (1529) swemu małoletniemu synowi Zygmuntowi Augustowi. Wzmocnił działalność mennicy krakowskiej, rozpoczął zabiegi o uporządkowanie przepisów dotyczących dochodów z eksploatacji żup solnych i kopalni, wydał statut dla Ormian (1519), zasady procesowe (1523), zlecił ujednolicenie praw w całym kraju (correctura iurium, zwana korekturą Taszyckiego, 1532, odrzucona przez sejm 1540). Jego panowanie to rozkwit nauki, literatury i sztuki, stanowiący początek „złotego wieku”.

Copyright © 2006 Paweł Soczewski