Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Do naszych czasów zachowała się bryła zamku i mury wewnętrzne praktycznie biorąc nie zmienione od chwili powstania.

Lokalizacja:

Ruiny zamku znajdują się tuż przy moście.

Wstęp na teren:

Wstęp wolny

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Opoczno (około 17 km), Przysucha (około 22 km)

Dojazd samochodem:

Droga wojewódzka nr 728

Stacja kolejowa:

Drzewica

Dojazd autobusem:

Drzewica (PKS)  

Warte zobaczenia:

Gotycki kościół św. Łukasza (ok. poł. XV w.) z kolistą wieżą, pozostałości zespołu dworskiego: dwór (XVIII w. rozbud. pocz. XIX w.), oficyna (pocz. XIX w.), park. Zamki w pobliżu: Opoczno, Inowłódz, Damujowice (zamek nie istnieje).

HISTORIA ZAMKU

Drzewica od początku swojego istnienia (pierwsza wzmianka pochodzi z XIII wieku), kiedy to książę Konrad Mazowiecki nadał wieś komesowi Gosławowi herbu Ciołek, który był protoplastą rodu Drzewickich. W 1429 roku Drzewiccy otrzymali zezwolenie króla Władysława Jagiełły na lokację miasta (na prawie magdeburskim) na gruntach ich rodowej wsi. Ich pierwszą ufortyfikowaną siedzibą był niezbyt duży, murowany dwór obronny pochodzący ze schyłku XV wieku (fundamenty częściowo odsłonięto podczas prac archeologicznych) a znajdujący się na miejscu obecnego dworu.

Od 1503 w Drzewicy zamieszkał Adam Drzewicki, późniejszy kasztelan małogoski i radomski (od 1515 roku), ukochany brat biskupa wrocławskiego Macieja Drzewickiego, późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego. W 1518 biskup spędził w rodowej rezydencji kilka miesięcy dochodząc do zdrowia po przebytej chorobie. Należy przypuszczać, że skromny dwór nie był wystarczający dla kościelnego dostojnika i jego dworu. Najprawdopodobniej to właśnie było bezpośrednią przyczyną podjęcia prze biskupa decyzji o wzniesieniu zamku.

Nowa rezydencja, budowana w latach 1527-1535, miała świadczyć o potędze i chwale jej właściciela. Dlatego też wielce zagadkowa wydaje się decyzja o wzniesieniu zamku w formie gotyckiej twierdzy, kiedy już na terenie naszego kraju pełnym frontem wstępował nowy styl renesansowy. Mając to na uwadze wydaje się, że drzewicki zamek był swego rodzaju anachronizmem.

Zamek miał formę typowego średniowiecznego zamku nizinnego. Ponieważ budowla miała być wzniesiona na dość podmokłym gruncie zastosowano specjalne jego wzmocnienie. Najpierw nawieziono grubą warstwę żwiru następnie na niej ułożono dwie warstwy dębowych bali o wymiarach około 24 x 24 centymetrów. W efekcie powstała swego rodzaju drewniana rama, na której dopiero rozpoczęto wznoszenie zamkowych fundamentów. Nieco nad poziomem gruntu we wnętrz murów znajdowała się druga rama, tym razem z pojedynczych bali dębowych. Ta konstrukcja spełniała rolę współczesnych usztywnień żelbetowych. Zamek wzniesiono z miejscowego piaskowca na planie prostokąta (37 x 43 metra) z dziedzińcem pośrodku i czterema kwadratowymi, narożnymi wieżami ustawionymi pod kątem 45 stopni do boków prostokąta. Wieża północno-wschodnia była większa do pozostałych i wsparta od zewnątrz potężnymi narożnymi skarpami. W swoim przyziemiu mieściła ona przejazd bramny z szerokim otworem dla konnych i wąska furtą dla pieszych. Zachowały się ślady zwodzonych mostu i kładki dla pieszych umożliwiających dostęp do warowni. Niestety nie można dokładnie określić systemu podnoszenia mostu głównego. Stosunkowo wysoki poziom pierwotnego wjazdu nasuwa przypuszczenie użycie przeciwwagi. Natomiast kładka podnoszona był za pomocna pojedynczej liny (zachował się otwór). W wieży nad przejazdem bramnym znajdowały się trzy kondygnacje mieszkalne, na co wskazują zachowane ślady przewodów kominowych. Komunikacje pomiędzy nimi zapewniał system zewnętrznych wielopiętrowych schodów i ganków.

Główną budowlą zamkową był usytuowany w zachodniej część dziedzińca i włączony do obwodu zewnętrznych murów dom mieszkalny o wymiarach 40 x 12.20 metra. Był to podpiwniczony, dwupiętrowy i jednotraktowy budynek mieszczący po cztery izby w ciągu amfiladowym na każdej kondygnacji. Dwie krańcowe izby położone przy wieżach posiadały ścięte naroża, a w nich otwory drzwiowe łączące je z pomieszczeniami w wieżach. Najniższa kondygnacja niewątpliwie pełniła funkcje piwniczne i najprawdopodobniej przykryta była sklepieniem kolebkowym (jego fragmenty zachowały się przy wieży południowo-zachodniej). Pozostałe piętra pełniły funkcję reprezentacyjno-mieszkalne i przykryte były drewnianym stropem. Do skrajnych izb pierwszego piętra przylegały wykusze latrynowe.

Od strony dziedzińca do fasady domu głównego przylegały dwa wieżowe ryzality (alkierze). Zachował się tylko południowy, który był przesklepiony na wszystkich kondygnacjach: na pierwszej kolebką, na drugiej i trzeciej sklepieniem krzyżowym. W najwyższym pomieszczeniu mieściła się zamkowa kaplica oświetlona dużym zewnętrznym oknem.

Obramienia okienne całego budynku miały wczesnorenesansowe formy (zachowane do dzisiaj).

Główne wejście do budynku najprawdopodobniej (odkryto ślady schodów i ganku natomiast nie stwierdzono śladów obramienia lub portalu drzwiowego) znajdowało się w przyziemiu środkowego pomieszczenia (północnego). Natomiast wciąż niewyjaśniony do końca pozostaje sposób komunikacji pionowej pomiędzy poszczególnymi kondygnacjami. Przyjmuję się dwie możliwości: jedna, że drewniane schody znajdowały się wewnątrz budynku na wprost wejścia, druga, że schody były umieszczone na zewnątrz obok alkierza północnego. W tym drugim przypadku musiałyby być one związane z drewnianymi gankami łączącymi alkierze na wysokości drugiej i trzeciej kondygnacji. Pewną ciekawostką jest fakt, że dostęp do wspomnianych ganków był możliwy tylko z alkierzy, komnaty od strony dziedzińcamiały tylko okna.

Budynek był przykryty dwuspadowym dachemzwieńczonym podwójnymi szczytami ceglanymi. Szczyty były rozdzielone wysokimi kominami, rozczłonkowane na tynkowane pola pionowym i poziomym laskowaniem ceglanym oraz zwieńczone trzema półkulami.

Na wprost głównego budynku na osi kurtyny wschodniej wzniesiono trzykondygnacyjną budowlę o charakterze gospodarczym, zapewne przeznaczoną dla wojskowej załogi lub dworu biskupiego. Budynek był wysunięty przed lico kurtyny wschodniej i był zwieńczony pojedynczym ceglanym szczytem wspartym na wspornikach. Komunikację pomiędzy poszczególnymi kondygnacjami zapewniały drewniane ganki, które od strony dziedzińca obiegały cały budynek.

System obronny zamku ograniczony był jedynie do strzelnic kluczowych umieszczonych w dolnych kondygnacjach narożnych wież oraz strzelnic szczelinowych w murze obwodowym na wysokości (12 metrów) krytych ganków straży (południowy, północny i częściowo wschodni odcinek murów). Niewątpliwie taki system obronny nie był wstanie powstrzymać regularnego oblężenia. Strzelnice w narożnych wieżach nie miały możliwości osłonięcia pełnym ogniem flankowym dostępu do murów, natomiast strzelnice górne operowały wyłącznie ogniem czołowym. Natomiast strzelnice na gankach straży rozstawione były dość rzadko, co 2.40 metra (odległości osi). Na przedpolu zamkowym, za fosą zasilaną wodami Drzewiczki, widoczne są ślady wałów ziemnych, które wzmocnione częstokołami zapewne stanowiły pierwszą linię obrony.

Zamek drzewicki stanowi typowy przykład budowli „przejściowej” - gotycko-renesansowej, zamkowy detal architektoniczny posiadał zarówno cechy reliktowo gotyckie, jak i renesansowe. O przewadze funkcji reprezentacyjnych nad obronnymi świadczyć może zarówno fakt niedostatecznych walorów obronnych rezydencji jak i duże okna, którymi poprute były zewnętrzne elewacje zamku.

Na wschód od zamkowego założenia znajdowało się przedzamcze z murowanym, jednotraktowym domem mieszkalnym powstałym na miejscu pierwszej siedziby Drzewickich.

W XVIII wieku drzewicki zamek przeszedł w ręce rodziny Sołyków a potem Szaniawskich. Ci ostatni pod koniec XVIII wieku wybudowali w pobliżu dwór i przekazali nieużytkowy już zamek w darze klasztorowi bernardynek. Z ich inicjatywy dokonano kilku przekształceń zamkowych wnętrz. Główną inwestycją była przebudowa budynku gospodarczego na kaplicę. W tym celu wyburzono część ścian wewnętrznych tak, że w północnej części otrzymano wielką salę podzieloną łukiem, na którym jeszcze w latach 50 XX wieku widoczne były ślady XVIII-wiecznych malowideł. Wybito również wielki otwór do sąsiedniego pomieszczenia na piętrze dla umieszczenia chóru zakonnego.

Jednak zamek nie pełnił zbyt długo funkcji klasztornej, już w 1814 roku wielki pożar doszczętnie zniszczył dawną warownię. Oto jak wygląda relacja z tego wydarzenia: „pogorzał dwór Szaniawskich a do niego kościól i zamek ze zbiorami i majętnościami zakonnic”. Po tym wypadku zamek nigdy nie został odbudowany i popadł w ruinę.

Do naszych czasów zachowała się bryła zamku i mury wewnętrzne praktycznie biorąc niezmienione od chwili powstania.

Zamek w Drzewicy jest ciekawym przykładem szesnastowiecznej rezydencji magnackiej o niewielkich walorach obronnych a podporządkowanej przede wszystkim wygodzie użytkowników.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Rzut zamku w XVI wieku (wg B. Guerguin w „Zamki w Polsce”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Zamek w XVI wieku (autor  B. Guerquin z uzupełnieniami J. Salma) - rysunek pochodzi z „Leksykon zamków w Polsce”

WIDOKI ZAMKU

Widok zamku w XIX wieku (autor  Z. Vogl) - materiały własne

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Jerzy Augustyniak „Zamek w Inowłodzu” Łódź 1992
2. Wiesław Danielak „W Drzewicy-ruina wśród drzew” w „Spotkania z zabytkami nr 1/1989” Warszawa 1989
3. Bohdan Guerquin „Zamek w Drzewicy” w „Teka konserwatorska nr 1” Warszawa 1952
4. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
5. Tomasz Jurasz „Zamki i ich tajemnice” Warszawa 1972
6. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
7. Leszek Kajzer „Zamki i społeczeństwo” Łódź 1993
8. Ryszard Rogiński „Zamki i twierdze w Polsce - historia i legendy” Warszawa 1990

Copyright © 2006 Paweł Soczewski