Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Pomimo burzliwych dziejów zamek górny dotrwał do naszych czasów niemal nie zmieniony, natomiast z podzamcza zachowały się fragmenty fundamentów bramy i murów.

Lokalizacja:

Do zamku najłatwiej dostać się od strony.

Wstęp na teren:

Wolny na dziedziniec, płatny do wnętrz (muzeum).

Muzeum:

Muzeum Zagłębia Dąbrowskiego

• ul. Świerczewskiego 15, 42-500 Będzin
• tel. 48-32-267446, 48-32-267500
• fax. 48-32-2677707
• email: danutah@alpha.net.pl
• strona: http://www.zamek-bedzin.art.pl

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Będzin, KATOWICE (około 12 km)

Dojazd samochodem:

Droga krajowa nr 1.

Stacja kolejowa:

Będzin Miasto, Sosnowiec Główny, Dąbrowa Górnicza

Dojazd autobusem:

Będzin (PKS)  Do zamku można się dostać komunikacja miejską.

Warte zobaczenia:

Obok z znajduje się XIV-wieczny kościół św. Trójcy z pełnym bezcennych detali wnętrzem. Pozostałości średniowiecznych fortyfikacji miejskich (fragmenty wież i murów). Barokowy pałac Mieroszewskich w dzielnicy Gzichów (również siedziba Muzeum Zagłębia Dąbrowskiego.

HISTORIA ZAMKU

Legenda mówi, że król Kazimierz Wielki w drodze na Śląsk zmęczony długą podróżą zatrzymał się na górze zamkowej, i zauroczony pięknem okolicy powiedział do dworzan „Tu będziem odpoczywali”. Stąd wywodzi się nazwa Będzina. Podobnie pobliska Czeladź nosi nazwę z powodu obozowania tam czeladzi towarzyszącej królowi.

Rzeczywiste osadnicze, tradycje Będzina sięgają czasów wczesnopiastowsich i należy je łączyć z przebiegającym tamże najstarszym szlakiem z Krakowa do Wrocławia. Natomiast nazwa miasta pochodzi od nazwy osobowej Będa lub Będzan. Już w XI wieku w miejscu przeprawy przez Czarną Przemszę wzniesiony został ngród drewniano-ziemny, który w XIII wieku został dwa razy gruntownie przebudowany. Najpierw w 1228 roku przez Henryka Brodatego a później w połowie wieku przez Bolesława Wstydliwego, kiedy to warownia otrzymała pierwszy element murowany – kamienną wieżę w formie donżonu. Całkowicie murowany zamek wzniósł około połowy XIV wieku Kazimierz Wielki. Na taka decyzję króla miało wpływ strategiczne położenie grodu, w pobliżu granicy z nienależącymi wówczas do Polski księstwami Śląskimi.

Zamek założono na planie nieregularnym i otoczono dwoma murami, które tworzyły międzymurze o długości 104 metrów. Wewnątrz dziedzińca od strony południowo-zachodniej wzniesiono jednopiętrowy budynek mieszkalny z kwadratową wieżą przylegający do muru obwodowego. Prawdopodobnie pod nim prowadził wjazd do zamku, jednak nie ustalono jaki był jego system obronny. W narożu północno-zachodnim znajdowała się wcześniej istniejąca ośmiokondygnacyjna wieża, nakryta stożkowym dachem, pełniąca funkcję strażnicy i więzienia. Ostrołukowe wejście do wieży prowadziło z ganku otaczającego ją na wysokości odsadzki. Prawdopodobnie ganek ten był połączony z chodnikiem straży obiegającym wyższe mury zewnętrzne, którego ślady zachowały się od strony północno-zachodniej. Niższe mury zewnętrzne podparte były skarpami i otoczone suchą fosą. Całość założenia wykonano z miejscowego kamienia.

Niedługo po rozpoczęciu rozbudowy zamku król Kazimierz Wielki podjął decyzję o otoczenie miasta Będzina (prawa miejskie otrzymał w 1358 roku) murami. W trakcie tej budowy dokonano rozbudowy zamku w kierunku połączenia obu obiektów. W tym celu, od zachodu, na przedłużeniu muru miejskiego pobudowano trzeci mur zamkowy, który w północnym krańcu załamywał się pod kontem prostym i łączył się z drugim obwodem. Na tym odcinku postawiona była kwadratowa wieża, która prawdopodobnie była jedną z bram wjazdowych do zamku. Dzięki tej rozbudowie zamek uzyskał rozległe, ufortyfikowane przedzamcze gospodarcze (pozostałości fundamentów bramy i murów odkryto w czasie badań archeologicznych), którego część mieściła się w obrębie murów miejskich. I prawdopodobnie od tej strony poprzez most zwodzony prowadził główny wjazd do zamku. Na wschód w stronę kościoła, także w obrębie murów miejskich, ciągnęły się ogrody zamkowe oddzielone wałem od reszty miasta.

Prace przy przebudowie przekształciły gród w Będzinie w jeden z najsilniejszych zamków zachodniej małopolski stał się siedzibą miejscowego starosty.

Przez wieki swojej historii zamek nigdy nie przeżywał wielkiego oblężenia. Nie znaczy to jednak, że ominęły go wichry historii, kilkakrotnie był miejscem ważnych wydarzeń i w jego murach gościli znamienici goście. W 1364 roku przebywał w nim udający się na „zjazd monarchów” do Krakowa cesarz niemiecki Karol IV. Według lustracji z 1564 roku zamek był częściowo opuszczony i stopniowo popadał w ruinę. Mimo tego zimą 1574 roku gościł w jego murach podążający na koronację przyszły król Polski Henryk Walezy.

Po śmierci Stefana Batorego rozgorzała walka o tron. Jedno stronnictwo popierało austriackiego arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, natomiast drugie, pod przewodnictwem hetmana wielkiego koronnego Jana Zamojskiego, królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazę. Do zbrojnego starcia pomiędzy nimi doszło w 24 stycznia 1588 roku. Odziały arcyksięcia zostały pobite a sam arcyksiążę dostał się do niewoli. Został z niej wypuszczony dopiero jak na zamku będzińskim podpisał tzw. „pakta będzińskie”, w których zrzekał się roszczeń do polskiej korony.

Tragiczny dla zamku okazał się rok 1616, kiedy to wybuchły w mieście pożar wybuchły w mieście objął także zamek poważnie go uszkadzając. Doceniając strategiczną rolę jaką pełnił Będzin na pograniczu śląsko-polskim sejm, jeszcze w tym samym roku, mocą uchwały nakazał staroście będzińskiemu Andrzejowi Dębińskiemu jego odbudowę. Starosta przywrócił warowni jej gotycki kształt, ale jednocześnie wnętrzom nadał bardziej reprezentacyjny charakter. Okres świetności trwał jednak niedługo, już w 1655 roku podczas „potopu”Szwedzi plądrują i ponownie palą zamek oraz niszczą miasto. Kolejna odbudowa miała miejsce w 1660 roku, kiedy to rozkazem lustratorów królewskich warownia została wyremontowana.

Do ostatecznego upadku zamku przyczynił się ostatni starosta będziński Stanisław Mieroszewski, ordynat mysłowicki. Piastował on ten urząd od 1776 roku na mocy przywileju otrzymanego od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Z darowanych dóbr Mieroszewski starał się osiągnąć tylko jak największy dochód zupełnie nie dbając o ich rozwój. Takie rządy starosty doprowadziły do upadku miasta i ruiny opuszczonego zamku - Mieroszewski zamieszkiwał w położonym nieopodal rodzinnym pałacu.

W 1825 roku runął fragment zamkowego muru przygniatając ze skutkiem śmiertelnym miejscowego obywatela. W wyniku tego wydarzenia komisarz obwodowy olkuski nakazał całkowitą rozbiórkę ruin. Na szczęście polecenia nie wykonano zbyt prędko a kiedy w 1827 roku władze Królestwa Polskiego nakazały ochronę „starożytnych” zabytków, ten sam urzędnik nakazał burmistrzowi Będzina „pod osobistą najsurowszą odpowiedzialnością” opiekę nad zamkiem. Jednak pomimo wstrzymania prac rozbiórkowych zamek dalej niszczał.

Losy jego odmieniły się w 1833 roku za sprawą hrabiego Edwarda Raczyńskiego. Arystokrata przybył do Zagłębia Dąbrowskiego jako komisarz Banku Polskiego, z zadaniem ożywienia tutejszego przemysłu górniczego. Będąc w Będzinie tak zachwycił się on malowniczym położeniem ruin, górujących nad dolina Czarnej Przemszy, że postanowił zamek odbudować i przeznaczyć na siedzibę staszicowskiej szkoły górniczej. Sporządzenie projektu odbudowy powierzono krakowskiemu architektowi włoskiego pochodzenia, Franciszkowi Marii Lanciemu cieszącemu się sławą wybitnego projektanta i budowniczego w stylu gotyckim. Sporządził on trzy wersje rekonstrukcji zamku, według pierwszego miał on przypominać francuski średniowieczny kasztel z licznymi fantazyjnymi wieżyczkami i stromymi dachami. Projekt drugi i trzeci, różniące się miedzy sobą detalami (koliste lub ostre łuki okien i bramy), nadawały budowli wczesnorenesansowy charakter. Jednak, żaden z tych projektów (na szczęście) nie znalazł uznania w oczach Raczyńskiego, być może powodem były wysokie koszty ich realizacji. Lanci opracował, więc projekt kolejny, oszczędniejszy, pozbawiony ozdób, prostszy w konstrukcji i surowszy w swym wyrazie – i według niego zamek został odbudowany. Niestety przeprowadzone wówczas prace przekształciły pierwotna bryłę zamku. Obniżono wtedy o połowę wieżę i zwieńczono istniejącym do dziś blankowaniem. W budynku mieszkalnym wprowadzono nowe otwory okienne w obramieniach ceglanych. Od strony południowo-wschodniej dobudowano dwukondygnacyjne arkady przerzucone przez fosę. Ta przebudowa zamku jest przykładem tendencji konserwatorskich z pierwszej połowy XIX wieku.

Niestety już 30 lat po przeprowadzonej rekonstrukcji będziński zamek na powrót stał się ruiną. Przyczynę takie stanu rzeczy należy upatrywać w tym, że z braku odpowiednich pomieszczeń zrezygnowano z umieszczenia w nim szkoły górniczej i nie bardzo miano pomysł jak go zagospodarować. Na krótko w urządzono w zamku szpital górniczy i kaplicę dla górników wyznania ewangelickiego. Później został jednak opuszczony i pozostawiony bez opieki.

W czasie powstania styczniowego w 1864 roku mury zamku stały się schronieniem dla powstańców.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości z inicjatywy miejscowych obywateli podjęto w 1928 roku starania o odbudowę zamku. Jednak nie zdołano zebrać wystarczających funduszy. Sprawa odbudowy powróciła po II wojnie światowej a doskonałą okazją do tego było 600-lecie miasta Będzina. Prace restauracyjne rozpoczęte w 1952 trwały cztery lata.

Będziński zamek starano się odbudować w jego średniowiecznej formie, jednakże wcześniejsze przebudowy i rozbudowy uniemożliwiły odtworzenie pełnego średniowiecznego kształtu twierdzy z tego okresu. Zrezygnowano z rekonstrukcji wieży bramnej oraz górnych partii donżonu.

Obecnie we wnętrzach zamku znajduję się Muzeum Zagłębia Dąbrowskiego, które posiada jedną z największych kolekcji broni w Polsce.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Współczesny plan zamku (wg R. Kubiszyn w „Orle gniazada i warownie jurajskie”)

Plan miasta (wg J. Widawskiego w „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Zamek w średniowieczu (autor J. Salm) - rysunek pochodzi z „Leksykon zamków w Polsce”

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej - geneza funkcje konteksty” Kielce 1998
2. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej w przestrzeni społecznej XIV-XV wieku” w „Zamki i przestrzeń społeczna w Europie środkowej i wschodniej” Warszawa 2002
3. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
4. Tomasz Jurasz „Zamki i ich tajemnice” Warszawa 1972
5. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
6. Robert Krajewski, Robert Kubiszyn „Orle gniazda i warownie jurajskie” Warszawa 1997
7. Ryszard Rogiński „Zamki i twierdze w Polsce - historia i legendy” Warszawa 1990
8. Krystyna Stępińska „Pałace i zamki w dawnej Polsce cz. I” Warszawa 1977
9. Bartłomiej Szyndler „Ikonografia zamku w Będzinie” w „Zamki i przestrzeń społeczna w Europie środkowej i wschodniej” Warszawa 2002
10. Jarosław Widawski „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku” Warszawa 1973

Copyright © 2006 Paweł Soczewski