Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Do naszych czasów zachowały się fragmenty murów, ślady fosy oraz uczytelniony podczas prac badawczych zarys założenia.

Lokalizacja:

Ruiny znajdują się na łąkach na wschód od rynku (tuż za linią zwartej zabudowy), niestety nie są widoczne z głównej drogi biegnącej przez miejscowość.

Wstęp na teren:

Wstęp wolny

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Tomaszów Mazowiecki (około 16 km), Opoczno (około 18 km), Rawa Mazowiecka (około 28 km)

Dojazd samochodem:

Skrzyżowanie drogi krajowej nr 44 z drogą wojewódzką nr 726.

Stacja kolejowa:

Dęba Opoczańska, Tomaszów Mazowiecki, Opoczno

Dojazd autobusem:

Inowłódz (PKS)  

Warte zobaczenia:

Romański kościół św. Idziego (ok. 1086) fundacji Władysława Hermana, dawna synagoga (pocz. XIX w.), kościół parafialny św. Michała Archanioła (1520, przebud. w stylu neogotyckim w 2. poł. XIX w.). Zamki w pobliżu: Opoczno, Drzewica, Rawa Mazowiecka, Damujowice (zamek nie istnieje).

HISTORIA ZAMKU

Tradycje osadnicze przy występującym w tym miejscu brodzie na Pilicy sięgają jeszcze czasów plemiennych. Natomiast pierwszy raz nazwa Inowłódz pojawia się w źródłach w 1145 (falsyfikat trzemeszański) roku. Wymieniona jest wtedy komora celna na jednej z trzech, obok Sulejowa i Przedborza głównych przepraw przez Pilicę na ważnym szlaku handlowym biegnącym z Kujaw i Mazowsza przez Małopolskę na Ruś Kijowską tzw. gnieźnieńsko-kijowskim. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy skupiał się wokół romańskiego kościoła św. Idziego i zajmował szczyt nadrzecznej skarpy i jej podstawę przy pierwotnym brodzie na północ od późniejszego miasta.

W pierwszej połowa XIV wieku następuje wzrost roli lądowych szlaków handlowych na wschód, powoduje to znaczny rozwój Inowłódza. Jednocześnie w okresie niezależności Mazowsza od Korony Polskiej, stanowi on ważny punkt, z którego można kontrolować miasto Rawę wraz z potężnym zamkiem oraz całe południowo-wschodnie Mazowsze. Ten wzrost gospodarczego i strategicznego znaczenia dostrzega król Kazimierz Wielki. Z jego inicjatywy nastąpiło nadanie Inowłodzowi praw miejskich. Dokładna data nie jest znana, najprawdopodobniej miało to miejsce pomiędzy 1356 a 1366 rokiem (kronika Janka z Czarnkowa). Musiało to mieć miejsce po 1352 roku, kiedy to zmarł książe Władysław zwany Garbaczem, do którego, przynajmniej teoretycznie, należał Inowłódz. Wówczas to wczesnośredniowieczna osada została przeniesiona na obecne miejsce i otoczona murami. Jednocześnie na zachód od miasta pośród podmokłych łąk, w miejscu naturalnie obronnym rozpoczęto budowę zamku. Prace budowlane najprawdopodobniej prowadzili miejscowi kamieniarze a nie jak się powszechnie przypuszcza strzecha z Krakowa.

Na lokalizację zamku wybrano naturalny pagórek (1 metr wysokości), który sztucznie podsypano ziemia wydobytą przy kopaniu fosy. Warownię wzniesiono z miejscowego łamanego piaskowca na rzucie regularnego czworoboku (49 x 32 x 47 x 31 metra) a więc powierzchni około 1500 m2. Obwód obronny stanowił mur obwodowych o grubości 2,4 metra i hipotetycznej wysokość 8 metrów. Najprawdopodobniej zwieńczony był blankami oraz drewnianym gankiem straży. Całość założenia otoczono w odległości 8 metrów od murów obwodowych fosą o szerokości 20 metrów i głębokości 1,5 metra. Od strony południowej fosa zasilana była wodami Pilicy za pomocą specjalnego przekopu (stanowił też dodatkową linię obrony dla miasta). Brzegi fosy umocnione zostały z dwóch stron drewnem.

W północno-wschodnim narożniku zamku usytuowano ośmioboczną wieżę o średnicy około 10,5 metra i wysuniętą przed lico murów obwodowych o około 4,5 metra. Jedyne wejście prowadziło najprawdopodobniej z poziomu ganku straży na wschodnim murze obwodowym. Niestety stan zachowania reliktów budowli uniemożliwia nawet przybliżone określenie jej wysokości. Usytuowanie wieży w północno-wschodnim narożniku zamku podyktowane było zapewne dwoma względami. Z tego miejsca najdogodniej można było prowadzić obserwację doliny Pilicy kontrolując zbliżających się do przeprawy oraz sytuacje w mieście. Drugim zadaniem wieży była ochrona bramy wjazdowej do zamku, zlokalizowanej 5 metrów od niej bezpośrednio we wschodnim murze obwodowym. Był to otwór o szerokości 2,6 metra i wysokości 2 metrów. Wjazd do zamku prowadził przez miasto, najpierw z rynku ulica Zamkową, następnie przez bramę w obwarowaniach miejskich wyjeżdżało się na drewniany most na starorzeczu Pilicy. Za nim aż do fosy zamkowej rozciągała się wolna przestrzeń. Nad fosą przerzucony był drewniany most prowadzący bezpośrednio do bramy.

Obwód obronny dopełniała drugą wieża - czworoboczna - o wymiarach 8,7 x 10 metrów. Wzniesiono ją w południowym murze obwodowym w odległości w odległości 7 metrów od narożnika południowo-wschodniego. Podobnie jak wieża główna również i ona wysunięt była przed lico murów obwodowych (5 metrów). Dostęp do wieży był możliwy bezpośrednio z dziedzińca oraz z muru obwodowego od zachodu i wschodu. Bardzo ciekawie było rozwiązane wejście wschodnie, na zewnątrz obwodu obronnego pobudowano sześcioboczny filar, na którym oparto drewniany pomost (patrz rekonstrukcja). Niestety również i w tym przypadku brak podstaw do określenia jej wysokości i przykrycia. Funkcje tej wieży są trudne do określenia.

Znaczne wysunięcie obydwu wież zamkowych przed linię murów obwodowych pozwalało na prowadzenie obrony flankowej wzdłuż północnego, wschodniego i zachodniego odcinka murów obwodowych. Odcinek zachodni (skrzydło mieszkalne) pozbawiony był dodatkowych urządzeń obronnych. Najprawdopodobniej od tej strony istniało potencjalnie najmniejsze zagrożenie i warunki terenowe (starorzecze Pilicy, podmokłe łąki) stanowiły wystarczające zabezpieczenie.

Zabudowę wewnętrzną warowni tworzyły dwa połączone budynki (kształt litery L): zachodni i północny. Ten pierwszy, główny dom mieszkalny, wymiarach 31 x 12 metra wypełniał cały bok obwodu warownego, w przyziemiu składał się z trzech pomieszczeń o łącznej powierzchni 202 m2. Przyziemie dostępne było z dziedzińca wejściem usytuowanym na osi pomieszczenia środkowego, z którego prowadziły otwory drzwiowe do pozostałych. Pomieszczenia przyziemia pełniły najprawdopodobniej funkcje gospodarcze, w południowym ulokowano zamkową kuchnię. Natomiast, co do pozostałych kondygnacji można jedynie wysnuwać przypuszczenia na podstawie analogi z innymi zamkami. Tak, więc na piętrze tego skrzydła zapewne mieściły się główne pomieszczenia mieszkalne (reprezentacyjne) oświetlone oknami od strony dziedzińca, w tym najprawdopodobniej „sala wielka” (nad pomieszczeniem północnym i środkowym). Piętro dostępne było z poziomu dziedzińca drewnianymi schodami i gankiem. Ostatnią kondygnację stanowiło poddasze kryte dachówką, najprawdopodobniej również częściowo wykorzystywane do celów gospodarczych a być może i obronnych (patrz zamki krzyżackie).

Skrzydło północne o wymiarach 25,7 x 13 metra wypełniało 4/5 długości obwodu warownego. Podobnie jak zachodnie i to skrzydło w przyziemiu miało trzy pomieszczenia o łącznej powierzchni 190 m2. Jedyne wejście prowadziło bezpośrednio z dziedzińca dopomieszczenia wschodniego - stajni. Przyjmując orientacyjny wymiar stanowiska dla jednego konia (1,7 metra szerokości i 3 metry długości) można przyjąć, że w stajni starczyło miejsca dla 8 koni. Należy przypuszczać, że większe stajnie usytuowane były poza zamkiem. Ze stajni prowadził otwory drzwiowe do dalszych pomieszczeń. Nad przyziemiem zapewne funkcjonowała jeszcze kondygnacja, być może tak zwane „górne spanie”, dostępna z poziomu dziedzińca za pomocą drewnianych schodów i ganka. Podobnie jak skrzydło zachodnie i ten budynek pokryty był dachówką.

Niestety nie można w sposób precyzyjny określić wysokości obydwu skrzydeł mieszkalnych, stosując pewne średnie wysokości kondygnacji, grubości stropów i podłóg dla tego typu obiektów badacze przyjmują, że wynosiła ona około 9 metrów.

Użytkowa powierzchnia dziedzińca zamkowego wynosiła około 580 m2.

Zamek nie był sprzęgnięty z fortyfikacjami miasta jednak stanowił razem z nimi spójny system warowny. Zachodni odcinek muru miejskiego dochodził do wewnętrznej krawędzi fosy, a miejsce to było kontrolowane przez stojącą w odległości 25 metrów wieżę zamkową (ośmioboczną). Brak natomiast informacji o murze miejskim od północy. Przypuszcza się północno-zachodni odcinek muru miejskiego (jeżeli w ogóle istniał) dochodził do starorzecza Pilicy.

Głównym zadaniem nowopowstałego zamku była ochrona granicy polsko-mazowieckiej oraz brodu i komory celnej na szlaku handlowym przekraczającym w tym miejscu Pilicę. Badacze przyjmują, że stacjonująca w zamku załoga wynosiła w czasie pokoju około 20 - 30 ludzi, natomiast w momencie zagrożenia do skutecznej obrony niezbędna było 90 osób.

W czwartej ćwierci XIV wieku, za panowania króla Ludwika Węgierskiego, w Polsce rozpowszechnił się zwyczaj zapisywania odpowiednich sum na dobrach królewskich tytułem wynagrodzenia za zasługi lub poręczenie długów. Pomiędzy 1387 a 1390 zamek w Inowłodzu, jako zastaw pożyczonych pieniędzy, przeszedł w ręce braci Niemierzy, Jana i Abrahama herbu Nałęcz z Nowego Dworu pod Warszawą. W styczniu 1393 roku króla Władysław Jagiełło wykupił zamek i na przełomie XIV i XV wieku z jego inicjatywy dokonano pierwszej przebudowy zamku. Najprawdopodobniej znaczny wpływ na tę decyzję miał konflikt władcy z księciem mazowieckim Siemowitem IV oraz niepewna postawa książąt mazowieckich w zbliżającym się konflikcie z Krzyżakami. O tym, że monarcha przywiązywał dużą wagę do modernizacji zamku świadczyć mogą jego częste na nim wizyty. Król gościł w Inowłodzu w 1393, 1394, 1404, 1406, 1407 i 1409.

Po roku 1393 przeprowadzono pierwszą rozbudowę zamku - wWzniesiono nowe południowe skrzydło mieszkalne. Powstało ono poprzez dostawienie dwóch dwu kondygnacyjnych budynków po obu stronach czworokątnej wieży. Pierwszy dostawiony do skrzydła południowego w przyziemiu miał dwa pomieszczenia o łącznej powierzchni około 135 m2), z których zachodnie (mniejsze) pełniło funkcję czegoś w rodzaju klatki schodowej. Drugim budynkiem o powierzchni kondygnacji 63 m2 wypełniono południowo-wschodni narożnik warowni. Wejście do niego prowadziło z poziomu dziedzińca.

Po dostawieni wspomnianych wcześniej budynków, powstała wolna przestrzeń pomiędzy nimi a północną ścianą wieży południowej. Zamknięto ją od północy murem tworząc tym samym nowe pomieszczenie o powierzchni kondygnacji 23 m2 i z przyziemiem niedostępnym z poziomu dziedzińca. Jedyne wejście do niego musiało prowadzić z wyższych kondygnacji za pomocą drabin, gdyż jednocześnie zamurowano drzwi w przyziemiu wieży południowej.

Pomiędzy skrzydłem południowym i północnym wzniesiono niewielki mur z furtą, który podzielił dziedziniec na część rezydencjonalną i mieszkalną.

Dokonano też bliżej nieznanych prac w skrzydle północnym.

W wyniku tej modernizacji powierzchnia mieszkalna zamku zwiększyła się o około 440 m2 kosztem zmniejszenia dziedzińca do około 200 m2. Wydaje się to wskazywać, iż głównym jej zadaniem było stworzenie warunków dla powiększenia załogi.

Najprawdopodobniej jeszcze pod koniec swojego panowania Władysław Jagiełło ustanawia, w Inowłodzu starostwo a na jego czele stawia swojego zaufanego urzędnika Piotra ze Strykowa. Świadczy to o dużym znaczeniu strategicznym jakie przywiązywał król do Inowłodza

W 1455 roku na zamku więziony był wzięty do niewoli komtur Tucholi Jan von Kottenheim.

W 1458 roku zamek znowu przeszedł w ręce prywatne, wówczas to wojewoda mazowiecki Wincenty z Giżyc pożyczył królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi 1000 florenów węgierskich na potrzeby wojenne (wojna trzynastoletnia) a suma ta zabezpieczona zapisem na zamku. W drugiej połowie XV i na początku XVI wieku znajdował się on w rękach rodziny Leżajskach herbu Nałęcz, od których został wykupiony w 1515 roku przez Drzewickich - Mikołaja, biskupa wrocławskiego a późniejszego prymasa i Andrzeja, kasztelana radomskiego. Wkrótce po tym miasto i zamek zostają zniszczone wskutek wielkiego pożaru. Aż do 1519 roku zamek pozostaje zniszczony, wtedy to Drzewiccy przystępują do modernizacje surowych gotyckich murów warowni. Badacze przypuszczają, że Inowłodz miał stać się przejściową siedzibą rodziny Adama Drzewickiego do czasu ukończenia budowy rodowej rezydencji - zamku w Drzewicy.

Pierwszą zmiana było całkowite rozebranie skrzydła północnego, przyczyną były zmianami w statyce budowli. Cały odcinek północnego muru obwodowego wychylił się od pionu o około 5 stopni. Spowodowane było to prawdopodobnie podsiąkiem wody gruntowej. Działa nie wody wymogło również podniesienie o około 3,5 metra poziomu dziedzińca oraz utworzenia w przyziemiach pozostałych budynków warstwy izolacyjnej z dachówki i potłuczonych fragmentów ceramiki.

Drugą zmianą było zamurowanie starego otworu bramnego i przeniesienie głównego wjazdu na zamek do wieży południowej. W związku z tym nastąpiła znaczna jej przebudowa. Jej piwnicę (dawne przyziemie przed nadsypaniem dziedzińca) przystosowano do instalacji przeciwwagi nowego mostu zwodzonego. Nad nią w nowym przyziemiu zlokalizowano przejazd o szerokości 2,5 metra z kamieniami odbojowymi w narożnikach. Od zewnątrz nad fosą przerzucono nowy drewniany most.

Wraz z rozbiórką skrzydła północnego znacznie zmniejszyła się powierzchnia użytkowa zamku, aby to zrekompensować wzniesiono pomiędzy wieżą główną a budynkiem południowo-wschodnim nowe skrzydło mieszkalne. Tworzył je budynek o powierzchni około 40 m2 dwukondygnacyjny, podpiwniczony i dostępny z poziomu dziedzińca.

Pozostałe skrzydła (zachodnie oraz południowe) przekształcone zostały tylko w zakresie ich wewnętrznych podziałów. Dawne przyziemia stały się piwnicami, co pociągnęło za sobą zmiany w systemie komunikacyjnym wewnątrz budynków (powstały nowe schody).

W wyniku przeprowadzonej modernizacji powierzchnia użytkowa zamku pozostaje bez zmiany za to dwukrotnie powiększa się powierzchnia dziedzińca (został pokryty brukiem).

Pomiędzy rokiem 1561 a 1563 zamek inowłodzki został dotkliwie zniszczony przez pożar. Wówczas to spaliła się jedna z izb, wraz z jej pełnym wyposażeniem, księgami, puszkowym zegarem, innymi precjozami, a nawet sygnetem właścicielki Anny z Naramowickich Drzewickiej. Drzewiccy wyremontowali swą rezydencję, nie zmieniając zasadniczo bryły założenia. Wzniesiono przedbramie a w narożnikach południowego muru obwodowego dostawiono potężne skarpy (fragmenty południowo-zachodniej są jeszcze widoczne) oraz przebudowano wnętrza zamkowych budynków. Wyłączono z użytkowania część piwnic poprzez ich zasypanie. W środkowym pomieszczeniu skrzydła wschodniego powstała latryna, a wschodni mur obwodowy został w tym miejscu oblicowany cegłą. W trakcie prac połączono wąskim murkiem kamienny sześcioboczny filar ze stojącą obok wieżą południową (bramnej).

Kolejna i tym razem już ostania przebudowa miała miejsce w latach 1648-1655, kiedy to urząd starosty inowłodzkiego sprawowali Lipscy herbu Lada. Niestety niebyt wiele wiemy o dokonanych w jej trakcie pracach. Przebudowano wnętrza mieszkalne m.in. wymieniono piece kaflowe, przebudowano latrynę, otwory drzwiowe ozdobione portalami (w trakcie prac archeologicznych znaleziono portal z kartuszem herbowym Lipskich). Niestety zakrojone na szeroką skalę prace przerwane zostały w 1655 roku w wyniku działań wojennych. W trakcie „potopu szwedzkiego” zamek przechodził zmienne koleje losu, raz był w rękach polskich raz w szwedzkich. Najprawdopodobniej w 1657 roku wycofujące się wojska szwedzkie zniszczyły i częściowo wysadziły (narożnik południowo-wschodni) zamkowe mury.

Po tych wydarzeniach zamek opustoszał i bardzo szybko popadł w ruinę. Według lustracji z 1765 roku była to już ruina: „zamek niegdyś rezydencja królów, teraz pustynia, z trzech stron muru nie masz, jedną tylko stroną mur zarysowany”. Taki stan rzeczy trwał przeszło 200 lat. Pod koniec XIX wieku rozpoczęto systematyczną rozbiórkę murów. W 1880 roku łódzki fabrykant Antoni Urbanowski wywiózł ponad 600 „stusów” kamienia z zamku w celu umocnienia brzegów Pilicy - planowa jakąś inwestycję. W 1896 na skutek interwencji aptekarza Wyrzykowskiego rozbiórkę oficjalnie wstrzymano, co nie przeszkodziło miejscowej ludności kontynuować ją nieoficjalnie. Robiono to tak skutecznie, że w połowie XX wieku, kiedy to przeprowadzono pierwsze badania na jego miejscu był tylko pagórek pokryty darnią.

W latach 1973-1985 przeprowadzono badania archeologiczne, które doprowadziły do prawidłowego i dobrego przebadania obiektu oraz zabezpieczenia go w formie trwałej ruiny. Zachowały się fragmenty murów, ślady fosy oraz uczytelniony podczas prac badawczych zarys założenia.

W latach 80-tych XX wieku planowano zorganizować w odgruzowanych pomieszczeniach ekspozycje dziejów zamku, niestety się to nie udało i pozostawiony sam sobie zamek znowu niszczeje.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Zamek w drugiej połowie XIV wieku (wg J. Augustyniak w „Zamek w Inowłodzu”)

Zamek po przebudowie po roku 1393 (wg J. Augustyniak w „Zamek w Inowłodzu”)

Zamek po przebudowie po roku 1520 (wg J. Augustyniak w „Zamek w Inowłodzu”)

Zamek po przebudowie po roku 1563 (wg J. Augustyniak w „Zamek w Inowłodzu”)

Plan miasta (wg J. Widawski w „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Zamek w latach 1356-1366 (autor J. Augustyniak) - rysunek pochodzi z „Zamek w Inowłodzu”

Zamek w drugiej połowie XVI wieku (autor J. Augustyniak) - rysunek pochodzi z „Zamek w Inowłodzu”

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Jerzy Augustyniak „Zamek w Inowłodzu” Łódź 1992
2. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
3. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
4. Leszek Kajzer „Wieże zamków Prowincji Wielkopolskiej” w „Archaeologia Historical Polona” Toruń 2002
5. Leszek Kajzer „Zamki i dwory obronne w Polsce Centralnej” Warszawa 2004
6. Jarosław Widawski „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku” Warszawa 1973

Copyright © 2006 Paweł Soczewski