Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Fragmenty fundamentów przy prawym skrzydle Liceum im. Adama Asnyka.

Lokalizacja:

Brak danych

Wstęp na teren:

Brak danych

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

KALISZ

Dojazd samochodem:

Skrzyżowanie dróg krajowych nr 12, 25 i dróg wojewódzkich nr 442, 450, 470

Stacja kolejowa:

Kalisz

Dojazd autobusem:

Kalisz (PKS)  Do zamku dostać się można komunikacją miejską

Warte zobaczenia:

Wszystko na temat historii i zabytków Kalisz można znaleźć w serwisie: www.starykalisz.pl.

HISTORIA ZAMKU

Kalisz jest miastem o najstarszej metryce z pośród wszystkich polskich miast. Już w II wieku wymieniał go Ptolemeusz jako jedną z miejscowości znajdującą się na starożytnym trakcie handlowym biegnącym z południa przez bramę Morawską nad Bałtyk - tzw. Szlaku Bursztynowym.

Pierwszym grodem kaliskim był tzw. Gród na Zawodziu wzniesiony, zapewne już przez pierwszych Piastów na przełomie IX i X wieku. Gród usytuowano na lewym brzegu Prosny w odległości około 1.5 km na południe od późniejszego miasta lokacyjnego. W XI - XII wieku Kalisz stał się ważnym ośrodkiem terytorialnym, następnie jedną ze stolic wielkopolski a wreszcie w XIII wieku stolicą udzielnego księstwa. Wraz ze wzrostem znaczenia następowała rozbudowa grodu. W jego obrębie Mieszko Stary w drugiej połowie XII wieku wzniósł romańską kolegiatę św. Pawła. Wraz z rozwojem grodu rozwijało się również podgrodzie, które razem z okolicznymi osadami tworzyło ważny ośrodek osadniczo-miejski na węźle drogowym, z którego wybiegały szlaki komunikacyjne w kierunku Wrocławia, Gdańska, Poznania, Krakowa i Mazowsza.

Przełomową datą dla Kalisza był rok 1233 kiedy to książę Henryk Brodatay zdobył i zniszczył gród na Zawodziu, po czym nie odbudował go, ale założył nowy, prawdopodobnie na miejscu późniejszego zamku. Jednocześnie przy grodzie powstała osada. Pomiędzy rokiem 1253 a 1260 książę kaliski Bolesław Pobożny nadał przywilej lokacyjny na prawie średzkim miastu, którego zalążek stanowiły gród i osada założone przez Henryka Brodatego. Wraz z lokacją nowego Kalisza następuje upadek ośrodka miejskiego na Zawodziu. Stary gród funkcjonował, jako ośrodek związany z archidiakonatem i kolegiatą do 1331 roku kiedy to został ostatecznie zniszczony przez Krzyżaków.

Wojska Zakonne stanęły pod Kaliszem 21 września gdzie miały się połączyć z czeską armią Jana Luksemburskiego. Jednak król Czech nie zdążył na miejsce spotkania a Krzyżacy po nieudanej próbie zdobycia miasta i obawiając się akcji wojsk Władysława Łokietka 23 września rozpoczęli odwrót na północ.

Lokowane na piaszczystej wyspie, całkowicie otoczone odnogami Prosny miasto początkowo posiadało drewniano-ziemne obwarowania, które już pod koniec XIII wieku były stopniowo zastępowane elementami murowanymi (ceglanymi). Jak już wspomniano po założeniu miasta gród (Henryka Brodatego) znalazł się w jego obrębie, zajmując miejsce w północnej części, przy bramie Toruńskiej. Stał się więc zamkiem miejskim. Nie wiadomo kiedy przebudowano go na zamek murowany, być może działo się to etapami podobnie w przypadku murów miejskich.

Ostateczne zakończenie prac związanych z murowymi fortyfikacjami Kalisza (mury miejskie i zamek) miało miejsce około połowy XIV wieku a więc za panowania Kazimierza Wielkiego. I to właśnie temu władcy Jan Długosz przypisuje budowę kaliskiego zamku.

Zamek kazimierzowski był typową warownią miejską. Usytuowano go na dwóch piaszczystych łachach a obniżenie między nimi zasypano faszyną i kamieniami. Sytuacja ta spowodowała nierównomierne posadowienie murów. Było to założenie czteroskrzydłowe na planie zbliżonym do kwadratu, wzniesione z cegły na fundamentach z kamieni eratycznych. Główny dom mieszkalny stanowił czterokondygnacyjny, podpiwniczony budynek północny, którego północna ściana oparta była o mur miejski.

Pozostałe skrzydła zamkowe prawdopodobnie pełniły funkcje gospodarcze. Budynek zachodni, trzykondygnacyjny, niepodpiwniczony, murowane miał tylko ściany zewnętrzne, natomiast wewnętrzne były drewniane. Część parteru wybrukowana była kamieniami polnymi. Mieściły się w nim m.in. piekarnia z piecem chlebowym, glinianym, kopułowym, o średnicy 2.5 metra, duża izba z drewniana podłogą oraz stajnia na 7 koni. W XV wieku skrzydło to przecięto otworem drugiej bramy wiodącej na przygródek, który za czasów panowania pierwszych Jagiellonów otoczono drewnianymi umocnieniami.

Główna brama zamkowa znajdowała się w kurtynie południowej niewykluczone, że w wieży bramnej, bardziej prawdopodobne jest jednak, że był to tylko budynek bramny.

Niestety brak jest danych umożliwiających rekonstrukcję budynku wschodniego i południowego. Niewiele także wiadomo na temat istnienia wieży głównej zamku. Na jedynym istniejącym wizerunku kaliskiego zamku - płaskorzeźba z połowy XVI wieku (zachował się jedynie jej gipsowy odlew) - widoczne są dwie prostokątne wieże, z których jedna ma przejazd bramny. Natomiast lustratorzy z 1788 roku idąc wzdłuż murów miejskich napotkali basztę na terenie zamku. Również w lustracjach z 1564 i 1765 roku wzmiankowana była wieża zamkowa, a w 1680 wymieniono bramę zamkową. Niestety nie można zweryfikować tych przekazów źródłowych z terenem gdyż w trakcie dotychczas przeprowadzonych badań archeologicznych nie natrafiano na relikty wieży głównej. Całość założenia zamkowego otaczała fosą o szerokości 25 łokci (około 15 metrów) i głębokości 5,5 łokcia (około 3,5 metra).

Kaliski zamek pełnił niewielką funkcję militarną, przede wszystkim stanowił rezydencję królewską, siedzibę starosty generalnego Wielkopolski, wojewody i innych urzędników, a także siedziby sądów (już w od 1365 roku mieścił się tutaj sąd wyższy prawa niemieckiego) gdzie przechowywano księgi grodzkie i ziemskie. W latach 1402-1423 w zamku gościł wielokrotnie król Władysław Jagiełło. Przebywał tutaj niemal co roku w okresie świąt Wielkiej Nocy przez okres jednego tygodnia.

W 1537 roku na zamku wybuchł pożar, który zniszczył skrzydła zachodnie i wschodnie. Tego pierwszego nie odbudowano, natomiast według lustracji z 1564 roku wschodnia część zamku wyglądała tak: „Między tymi murami na dole, połowicą w ziemi zbudowana z tarcic komora w jednym kącie (…), w jednym kącie ku murom z drzewa sosnowego komora zbudowana (…), której komory połowica w ziemi”. Pewną ciekawostką jest fakt, że budynki te wybudowali, na swój koszt, więzieni na zamku dwaj szlachcice, aby w nich móc odbywać karę.

Po tym pożarze powierzchnia użytkowa zamku miała zmniejszyć się o około 60%. Kolejne zniszczenia miały miejsce podczas wojen szwedzkich w połowie XVII wieku. Zniszczono wówczas budynek bramny i prawdopodobnie dom główny. Od tego czasu właściwie użytkowano tylko skrzydło wschodnie.

W latach 1726-1730 przeprowadzono gruntowną odbudowę warowni przeznaczając na ten cel około 15 tysięcy złotych. Na czym dokładnie polegały prace nie wiadomo. W 1792 roku na zamku wybucha kolejny pożar, który obejmuje również miasto. Po tym wydarzeniu nie podjęto już próby przywrócenia zamku do życia. W 1803 roku rozpoczęto rozbiórkę wypalonych murów a po ich rozebraniu Hilary Szpilowski wzniósł w 1819 roku na tym terenie budynek Szkoły Wojewódzkiej (obecnie Liceum Ogólnokształcące im. Adama Asnyka).

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Rzut miasta średniowiecznego (wg J. Widawski w „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Zamek w XV wieku (autor T. Poklewski) - rysunek pochodzi z „Leksykon zamków w Polsce”

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Michał Biskup „Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim” Gdańsk 1993
2. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
3. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
4. Leszek Kajzer „Wieże zamków Prowincji Wielkopolskiej” w „Archaeologia Historical Polona” Toruń 2002
5. Leszek Kajzer „Z badań nad zamkami państwowymi pierwszych Jagiellonów” w „Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego” Kielce 2005
6. Anna Marciniak-Kajzer „Drewno na zamkach, czyli o czym na ogół zapominamy” w „Zamki i przestrzeń społeczna w Europie środkowej i wschodniej” Warszawa 2002
7. Jarosław Widawski „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku” Warszawa 1973

Copyright © 2006 Paweł Soczewski