województwo lubelskie
Ruiny zamku bastejowego między ramionami Bugu.
Walory strategiczne wyspy docenione zostały już w X wieku, kiedy to pobudowano na niej jeden z grodów Czerwieńskich o które toczył wojny już Bolesław Chrobry. Gród ten został zniszczony w połowie XIII wieku w czasie największego najazdu tatarskiego na Polskę. Gród odbudowano, a w 1387 roku, kiedy to okoliczne ziemie przyłączono do korony na wyspie stanął drewniany zamek, będący w posiadaniu księcia kobryńskiego Romana Lubartowicza. W czasie wojny trzynastoletniej panowie Kryłowa odmówili stawienia się do walki z krzyżakami. Za karę skonfiskowano ich majątki. A w roku 1458 Kryłów, na mocy nadania króla Kazimierza Jagiellończyka, stał się własnością jednego z najpotężniejszych rodów Rzeczpospolitej – Tęczyńskich.
Pierwsze prace przy budowie murowanego zamku rozpoczęły się w 1497 roku z inicjatywy wojewody i starosty ruskiego Mikołaja Tęczyńskiego. Pomimo jego śmierci w nieudanej wyprawie króla Jana Olbrachta do Mołdawii (to właśnie do tego epizodu z naszych dziejów odnosi się przysłowie „za króla Olbrachta wyginęła szlachta”) budowę zamku kontynuowano. Świadczy o tym fakt, że dane źródłowe z 1520 roku wymieniają Kryłów jako castrum, prawdopodobnie wtedy otrzymał on prawa miejskie. Ostatni właściciel zamku z rodu Tęczyńskich, Mikołaj zmarł w roku 1541 nie pozostawiając męskiego potomka. Dobra kryłowskie przypadały jego córce Zofii, która wyszła za mąż za kasztelana międzyrzeckiego Stanisława Ostroroga. Na skutek perypetii związanych z różnica wyznań małżonków, (Ostroróg był kalwinem) rodzina Tęczyńskich nie uznawała tego małżeństwa, zamieszkali oni w Kryłowie dopiero w 1560 roku. I właśnie drugą połowę XVI wieku należy uznać za okres ostatecznego ukształtowania się fortecy w Kryłowie.
Zamek znajdował się w południowo-zachodniej części wyspy i był założony na planie zbliżonym do trójkąta, z lekko załamanym bokiem zachodnim. Na narożach założenia stanęły basteje połączone murem kurtynowym. Największa z nich zwana Wielką Basteją stanęła w narożniku północnym. Była ona zbudowana z cegły i kamienia na planie równoległoboku o ostrym zewnętrznym narożu. Grubość jej murów wahała się od1-2 metrów. Do naszych czasów zachowały się jej dwie dolne kondygnacje ze śladami sklepień kolebkowych i strzelnicami w głębokich wewnętrznych wnękach. Trzecia kondygnacja zapewne stanowiła pomieszczenia gospodarcze. Jedyna ozdobą surowych, zewnętrznych ścian bastei jest gzyms z ceglanych kształtek, oddzielający pierwszą kondygnację od drugiej.
Wewnątrz na dziedzińcu zamku stał murowany budynek mieszkalny i drewniane pomieszczenia gospodarcze.
Wjazd do zamku prowadził poprzez przerzucony nad korytem Bugu most zwodzony, który był strzeżony przez wieżę. Tradycja mówi, że obok miał leżeć kamień z wykutym napisem: „Bój się Pana Boga i Mikołaja Ostroroga”.
Jak była to ważna twierdza dla Rzeczpospolitej może świadczyć fakt, że w 1549 roku sejm wydał specjalną uchwałę, na mocy której można było postawić w Kryłowie specjalne tamy na Bugu w celu zwiększenia walorów obronnych zamku.
Zamek kryłowski będący wewnętrzną twierdzą Rzeczpospolitej zabezpieczającą centrum jej ziem przed najazdami Tatarów i Kozaków. W ciągu niemal 500 lat istnienia przechodził bardzo burzliwe koleje dziejów oraz często zmieniał właścicieli.
W latach trzydziestych XVII wieku krótko należał do Jeremiego Wiśniowieckiego. Po jego śmierci w 1651 roku, wdowa po nim Eufrozyna, wniosła dobra kryłowskie w posagu drugiemu mężowi, podkanclerzemu koronnemu Hieronimowi Radziejowskiemu.
W czerwcu 1651 roku na zamku gościł, udający się pod Beresteczko (bitwa kończąca kozackie Powstanie Chmielnickiego) król Jan Kazimierz. Zazdrość o drugą żonę Radziejowskiego, Elżbietę ze Słuszków Kazanowską doprowadziła do otwartego konfliktu magnata z królem. Radziejowski uciekł za granicę, gdzie rozpoczął kampanię przeciwko Janowi Kazimierzowi. W 1652 roku przechwycono jego listy do Bohdana Chmielnickiego i na ich podstawie sejm skazał Radziejowskiego na wieczną infamię.
W latach 1655-56 zamek został dwukrotnie spalony i zniszczony. Najpierw w 1655 roku przez wojska rosyjsko-kozackie pod dowództwem Potiomkina i Chmielnickiego wracające z wyprawy na Lublin. A następnie rok później przez wycofujące się wojsk szwedzkie. Po „potopie” Radziejowskiemu jak wielu innym zdrajcom zostało wybaczone i Kryłów wrócił jego posiadanie. On i jego syn Mikołaj (arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski) odnowili i unowocześnili warownię. W jej to murach Mikołaj Radziejowski otrzymał, od wysłannika papieża Innocentego XI, kapelusz kardynalski.
Na przełomie XVII i XVIII wieku zamek na Bugu traci powoli na znaczeniu. Jego kolejny właściciel kasztelan łęczycki Krzysztof Towiański jeszcze na zamku mieszkał. Natomiast Prażmowscy nabyli zamek ale już w nim nie mieszkali. Kres zamkowi ostatecznie położyły wojny doby saskiej. Po zniszczeniach wojny północnej w 1710 roku i przeciwnej Augustowi II Sasowi konfederacji tarnogrodzkiej w 1717 roku zamek z ruin się już nie podniósł. Królewscy lustratorzy w 1753 roku zanotowali brak dachów stropów, „porysowane mury” i „pierwszego bastionu czyli cekhouzu połowę( ...) w rzekę Bug obaloną”.
Jeszcze dwukrotnie zniszczone mury zamkowe znalazły się w ogniu walki. Podczas Powstania Listopadowego, 10 kwietnia 1831, przekroczył tu granicę Królestwa Polskiego korpus gen. Józefa Dwernickieg, aby rozpocząć powstanie na wcielonym do Rosji Wołyniu. Ostatni epizod wojenny zamku miał miejsce 21 marca 1919 roku, kiedy to żołnierze płk. Leona Berbeckiego bronili przed Ukraińcami przeprawy przez Bug.
Do naszych z potężnej fortecy zachowały się jedynie zarysy murów kurtynowych i fortyfikacji ziemnych oraz ruiny północnej Wielkiej Bastei.
O zmienności historii świadczyć może fakt, że niegdyś kryłowski zamek był wewnętrzną twierdzą Rzeczypospolitej, natomiast obecnie jego pozostałości są najdalej wysuniętymi na wschód ruinami zamku obecnej Polski. Takim znamiennym symbolem dziejów jest słup graniczny nr 874 stojący w miejscu jednej z bastei.
OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski
Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat
Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat
Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat
Z tej potężnej warowni przetrwały również tkwiące w pamięci ludzkiej legendy. Według nich miały stąd prowadzić tajemne lochy do klasztoru reformatów w Kryłowie (już nie istnieje), do oddalonego o ponad 20 km Włodzimierza Wołyńskiego oraz Bełża. Inne podziemia prowadziły do odległego około 1,5 km na zachód cudownego źródełka Św. Mikołaja. Według miejscowej tradycji kąpiel w sadzawce przy źródełku i siedzenie na „kamiennym wilku” stojącym przy figurze świętego miało leczyć bezpłodność.
OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski
Copyright © 2006 Paweł Soczewski