Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Obecnie na górze zamkowej zwanej po likwidacji zamku „ogrodem zamkowym” znajduje się miejscowy cmentarz.

Lokalizacja:

Brak danych

Wstęp na teren:

Brak danych

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Koniecpol (około 12 km), CZĘSTOCHOWA (około 44 km)

Dojazd samochodem:

Skrzyżowanie drógi krajowej nr 46 z wojewódzkimi nr 789, 794.

Stacja kolejowa:

Koniecpol

Dojazd autobusem:

Lelów (PKS)  

Warte zobaczenia:

W Lelowie można obejrzeć gotycki kościół parafialny (XIV/XV w.) oraz niewielkie pozostałości murów obronnych.Pobliski zamki jurajskie: Olsztyn, Bobolice, Mirów.

HISTORIA ZAMKU

Lelów należy do najstarszych i najznaczniejszych osad w północno-zachodniej Małopolsce. Zespół osadniczy składał się on z dwóch elementów: grodu i osady. Ta druga pierwotnie usytuowana była na terenie obecnej wsi Staromieście, w odległości 2 kilometrów na południowy-zachód od przyszłego miasta średniowiecznego. Natomiast kwestia grodu nie została do tej pory w pełni wyjaśniona. Być może powstał on w miejscu późniejszego zamku lub w północnej części wzgórza miejskiego jeszcze w czasach pogańskich a w XII wieku stanowił niewielką rezydencję książęcą.

Znaczenie Lelowa, położonego na ważnym szlaku komunikacyjnym z Krakowa do Wielkopolski i na Śląsk, wzrasta w okresie rozbicia dzielnicowego tędy, bowiem wiodła droga ku bramom Wawelu. To strategiczne położenie miejscowości docenił już 1246 roku książę Konrad I Mazowiecki. Władca ten w celu stworzenia sobie i sprzymierzonym książętom opolskim (Mieszko Opolski) dogodnej bazy wypadowej do ataku na Kraków, wzniósł lub rozbudował gród lelowski. Jednak jego istnienie nie trwało zbyt długo, jeszcze w tym samym roku zajął go i zniszczył książę Bolesław Wstydliwy. Manewr ojca powtórzył w 1260 roku książę kujawski Kazimierz, jednak i w tym przypadku kontrakcja Bolesława była również skuteczna. Zniszczenie urządzeń obronnych nie mogło być zbyt duże, bo najprawdopodobniej już w 1275 roku warownia posłużyła wspomnianemu księciu za rezydencje.

Również w toku walk o tron krakowski Władysława Łokietka Lelów odegrał pewną rolę. W 1304 roku książę zajął obsadzony wojskami biskupa krakowskiego Jana Muskaty (stronnik czeskich Przemyślidów) lelowski zamek. Doceniając rolę tego strategicznego przyczółka na drodze do Krakowa ustanowił w nim swego kasztelana, zapewne o uprawnieniach wyłącznie wojskowych. Czy w owym okresie w dawnym lelowskim grodzie istniały już pierwsze elementy murowane, niestety niewiadomo. Formę pełnego murowanego zamku nadano mu w latach 1341-1343. Wówczas to, z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego nastąpiła translacja Lelowa na nowe miejsce a w związku z tym nadanie nowemu miastu typowej średniowiecznej formy urbanistycznej oraz wyposażenie go w zrealizowane z dużym rozmachem urządzenia obronne. Miasto opasano murami obronnymi z trzema bramami a dawny gród - być może już niewielki zameczek - przekształcono w murowany zamek ustanawiając go jako siedzibę starosty stojącego na czele nowo utworzonego starostwa niegrodowego w Lelowie. Nowo lokowane miasto cieszyło się szczególną protekcją króla Kazimierza, który najprawdopodobniej temu ośrodkowi wyznaczył przodującą rolę w północno-zachodniej Małopolsce.

Niestety, niewiele wiemy na temat zamku kazimierzowskiego, warownia już nie istnieje a na jej miejscu nie przeprowadzono dotychczas badań. Również źródła pisane nie dostarczają zbyt wiele informacji na ten temat. Wiadomo jedynie, że założono go na sztucznie usypanym wzgórzu (dawny gród) pośród rozlewisk rzeki Białki i, w odległości kilkudziesięciu metrów od murów miejskich. Zbudowano go cegły na planie nieregularnym (około 40 x 30 metrów) i otoczono fosą, niewykluczone, że posiadał wieżę obronną a być może nawet dwie. Zamek nie był sprzężony z obwarowaniami miejskim, jedyne dojście do niego prowadziło po drewnianym moście wiodącym od zamkowej bramy do miejskiej bramy zwanej Częstochowską.

Szczegółowych danych na temat wyglądu zamku dostarcza dopiero lustracja z 1642 roku. Wymienione w niej zostają: murowana brama wjazdowa, wielki dziedziniec, duży murowany dom zamkowy oraz drugi budynek gospodarczy po zachodniej stronie.

Zamek wraz z miastem znacznie ucierpiał w trakcie „potopu” szwedzkiego, co poświadcza lustracja z 1662 roku mówiąca, że zamek jest zniszczony i częściowo opustoszały. Niedługo po tych tragicznych wydarzeniach ówczesny starosta Krzysztof Rupniewski podjął próbę odbudowy zamku. Niestety w latach późniejszych został on zaniedbany tak, że nie nadawał się już do celów mieszkalnych i pod koniec XVIII wieku wykorzystywany był już tylko na kancelarię starościńską (przechowywano tam akta ziemskie i grodowe). Taki stan rzeczy odnotowali lustratorzy wizytujący warownię w 1765 i 1789.

Na początku XIX wieku stan zamkowych murów był tak zły, że groziły one zawaleniem. Ostatecznie w 1805 roku już za rządów pruskich walące się mury rozebrano. Obecnie na górze zamkowej zwanej po likwidacji zamku „ogrodem zamkowym” znajduje się miejscowy cmentarz.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Plan miasta (wg J. Widawski w „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

WIDOKI ZAMKU

Miasto i zamek w XIX wieku (autor nieznany, Tygodnik Ilustrowany” 1876 nr 51) - rysunek pochodzi z „Leksykon zamków w Polsce”

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej - geneza funkcje konteksty” Kielce 1998
2. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej w przestrzeni społecznej XIV-XV wieku” w „Zamki i przestrzeń społeczna w Europie środkowej i wschodniej” Warszawa 2002
3. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
4. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
5. Stanisław Kołodziejski „Problematyka badań średniowiecznych zamków na Jurze” w „Człowiek i środowisko naturalne Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej” Dąbrowa Górnicza 1995
6. Robert Krajewski, Robert Kubiszyn „Orle gniazda i warownie jurajskie” Warszawa 1997
7. Marian Nowak, Antoni Białowąs „800 lat Lelowa”  1993
8. Jarosław Widawski „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku” Warszawa 1973

Copyright © 2006 Paweł Soczewski