Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Zamek w niemal niezmienionym stanie przetrwał do czasów współczesnych. Obecnie w zamkowych murach mieści się Muzeum Warmii i Mazur (Olsztyn ul. Zamkowa 1 tel. (89) 527-95-96) mające w swej ekspozycji eksponaty z historii regionu (sala poświęcona Mikołajowi Kopernikowi), malarstwa,etnografii i mazurskiej przyrody.

Lokalizacja:

Zamek znajduje się w północno-zachodniej części Starego Miasta nad Łyną przy ulicy Zamkowej.

Wstęp na teren:

Wolny na dziedziniec, płatny do wnętrz muzeum.

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

OLSZTYN

Dojazd samochodem:

Skrzyżowanie dróg krajowych nr 16, 51, 53, 59 i dróg wojewódzkich nr 527, 598.

Stacja kolejowa:

Olsztyn

Dojazd autobusem:

Olsztyn (PKS)  Komunikacja miejska

Warte zobaczenia:

Niezwykle malownicza jest starówka olsztyńska. Zachowały się fragmenty miejskich murów obronnych wraz z Bramą Wysoką. Pośrodku rynku wznosi się barokowy ratusz. Warto również wejść do wspaniałej gotyckiej katedry św. Jakuba.

HISTORIA ZAMKU

Budowę rozpoczęto około 1346 roku. Równocześnie obok, w zakolu rzeki rozwinęła się osada, która w 1353 roku otrzymała prawa miejskie. Pierwotnie zamek stanowił samotną warownię, oddzieloną od miasta szeroką i głęboką fosą, którą dopiero w XV wieku połączo­no z fortyfikacjami miejskimi.

Zamek założono na planie regularnego prostokąta o wymiarach: 55 x 40 m ustawionego narożami do kierunków świata. Początkowo główny trzon zamku tworzył duży dom miesz­kalny (22,6 x 40 m) usytuowany przy północno-wschodnim boku założenia oraz potężną trzykondygnacyjna, kwa­dratowa wieża wzniesiona w południowo-zachodnim narożu. Flankowała ona prowadzący od zachodu przez most na Łynie wjazd do zamku. Całość założenia otoczona była ceglanym murem obwodowym, ustawionym na kamiennym fundamencie. Jednakże w związku z rozwojem miasta, powstała konieczność dogodniejszego jego połączenia z zamkiem. W związku z tym wzniesiono w ciągu muru wschodniego wieżę bramną, której relikty odsłonięto podczas badań w 1926 roku. Pierwszy dom mieszkalny posiadał dwie kondygnacje piwniczne, które przykryto sklepieniem krzyżowym na gurtach i podobnie jak pomieszczenia przyziemia miały one charakter gospodarczy. Piętro nakryto pulpitowym dachem, mieściło trzy reprezentacyjne pomieszczenia, przykryte drewnianymi stropami. W partii wschodniej założono dwuprzęsłową kaplicę pod wezwaniem św. Anny, przykrytą czteroramiennym sklepieniem gwiaździstym. Środkową część zajmował refektarz, a zachodnią mieszkanie ad­ministratora kapitulnego zamku, składające się z dwu pomieszczeń. Jednym z ich w latach 1516-1519 i 1520-1521 był Mikołaj Kopernik. Jemu też przypisuje się własnoręczne wykonanie wykresu równonocy na ścianie, nad portalem wej­ściowym do izby mieszkalnej. W tej partii zapewne usytuowano także główny skarbiec kapituły.

Na przełomie wieku XIV i XV nastąpiła rozbudowa zamku. Mury obwodowe podwyższono, wieża otrzymała cylindryczną nadbudo­wę o sześciu kondygnacjach, tak że jej wysokość od poziomu dziedzińca osiągnęła 29 m. Najniższa kondygnacja wieży służyła prawdopodobnie za więzienie (wspominają o tym XVI – wieczne lustracje). Wyższe kondygnacje o sklepieniu kolebkowo i krzyżowo-żebrowo, połączono z gankiem obronnym w skrzydle południowym. Szczyt wieży zwieńczył krenelaż, przykryty stożkowym dachem w trakcie rekonstrukcji w 1929 roku. Około 1370 roku założono gospodarczy budynek skrzydła południowo-zachodniego. W związku z tym przeniesiono ze skrzydła pół­nocno - wschodniego browar, spiżarnię i kuchnię. Natomiast na piętrze ulokowano mieszkania: burgrabiego (zarzą­dzającego zamkiem), kanoni­ków, wizytatorów i szafarza. Budynki gospodarskie takie jak łaźnia, stajnia i wozownia prawdopodobnie usytuowane były wzdłuż murów kurtynowych, na dziedzińcu. Zamek zaopatrywano w wodę z cembrowanej studni wykopanej w północno-zachodniej partii kwadratowego dziedzińca. Stary dom mieszkalny otrzymał w końcu XIV stulecia krużganek. Natomiast jeszcze w XIV wieku nowy budynek otrzymał trzy kondygnacje spichrzowe, zakładając na koronie jego zewnętrznego muru obwodowego hurdycje dla obrony zamku do strony południowej.

W XVI wieku zaszły dalsze zmiany. Przeniesiono ze starego domu do wschodniej partii skrzydła południowo-zachodniego kaplicę, którą konsekrował w 1580 roku biskup Marcin Kromer. Kaplica otrzymała sieciowe sklepienie a jej wnętrze oświetlone zostało dwoma oknami. Także wnętrza starego domu poddano przebudowie. W miejsce drewnianych stropów wprowadzono do pomieszczeń reprezentacyjne, sklepienia kryształowe.

W związku z rozwojem broni palnej na przełomie XV i XVI wieku rozbu­dowano i zmodernizowano fortyfikacje zamku. Wzniesiono drugą, zewnętrzną linią murów. Na narożach posadowiono niewielkie cylindryczne baszty, a od strony rzeki w ciągu murów stanęła półcylindryczna baszta zbudowana z cegły na planie półkola, o sześciu kondygnacjach, z których cztery znajdują się poniżej poziomu międzymurza, a dwie powyżej. System strzelnic świadczy o pełnym przystosowaniu do broni palnej. W latach 1537-39, zapewne po doświadczeniach z oblężenia w r. 1520, została wzniesiona na narożu północnym nowa basteja na planie koła o średnicy około 15 m, której fundamenty odkryto w r. 1915. Tak ufortyfikowany zamek wskazuje na pełne przystosowa­nie systemu obrony do broni palnej.

Od strony zachodniej, po zewnętrznej muru, na terenie bezpośrednio przyległym do zamku, w średniowieczu funkcjonował folwark i młyn wodny.

W czasie „Wielkiej Wojny” w 1410 roku zamek przejściowo zajęły wojska polskie. Król Władysław Jagiełło nadał go księciu Januszowi I Mazowieckiemu, który oprócz Olsztyna otrzymał także Ostródę i Działdowo.

Jednakże pierwszego poważnego sprawdzianu umocnień zamku dokonały wojska polskie 8 sierpnia 1414 roku w czasie wojny „głodowej”. Na wieść o zbliżaniu się armii polskiej biskupia załoga opuściła zamek, który został zajęty przez odział rycerzy pod dowództwem Dziersława z Włostowic. Jednakże już pod koniec września komtur pokarmiński Helfrich von Drahe odbił zamek.

W czasie wojny trzynastolet­niej zamek w Olsztynie był opanowany przez Krzyżaków od roku 1455. W tym że roku jesienią został on zajęty podstępem przez dowódcę wojsk zaciężnych Zakonu - Jerzy von Schlieben. Najpierw zmusił kanoników do ustępstwa, a następnie wszyst­kich osadził w więzieniu. Zamek został oddany na pastwę najemników, którzy dokonali gruntownego rabunku nie oszczędzając kaplicy i paramentów kościelnych. Po zakończeniu wojny (1466 r.) Olsztyn wraz z całą Warmią został przyłączony do Polski.

Ostatnie zmagania polsko – krzyżackie o zamek rozegrały siew roku 1520, kiedy to administratorem zamku z ramienia kapituły warmińskiej był Mikołaj Kopernik. Pomimo, według oceny Kopernika, niewystarczającego stanu umocnień i załogi zamku oparł się armii Zakonnej.

W czasie „potopu” zamek został ograbiony przez okupujące wojska szwedzkie. Ale też, w tym czasie był on wielokrotnie przebudowywany i re­montowany, a w latach 1756—58 na miejscu południowo-wschodniego odcinka muru obwodowego zostało wzniesione trzecie barokowe skrzydło mieszkalne.

W roku 1772 po pierwszym rozbiorze Polski na zamku umieszczono pruski Urząd Kontroli Majątków Państwowych, a w 1779 roku nowo utworzona gmina ewangelic­ka przejęła I piętro najstarszej partii zamku.

Pierwsza połowa XIX wieku nie była dla zamku szczęśliwa, w roku 1807 obrabowały go wojska napoleońskie a w latach 1821 i 1827 pustoszyły pożary. W 1865 przeprowadzono gruntowną renowację całości założenia. Kolejne, poważne zmiany gotyckich skrzydeł zamku dokonano w latach 1909-1911, adaptując je na potrzeby mieszkalne prezydenta rejencji wschodniopruskiej. W okresie międzywojennym w latach 1923-1929 przeprowadzono remont pod kątem potrzeb nowo zorganizowanego Muzeum Ziemi.

W trakcie II wojny światowej zamek nie został uszkodzony i już w 1945 zorganizowano w nim Muzeum Warmii i Mazur.

Olsztyński zamek kapituły warmińskiej byt zupełnie odmienny od wznoszonych podówczas wielkich zamków krzyżackich.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Rzut zamku średniowiecznego (wg Architektura gotycka w „Leksykon zamków w Polsce”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Próba rekonstrukcji zamku (autor A. Rzempołuch z uzupełnieniami J. Salma) - rysunek pochodzi z „Leksykonu zamków w Polsce”

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Jacek Borkowski „Zamki Państwa Krzyżackiego” Warszawa 1999
2. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
3. Mieczysław Haftka „Zamki krzyżackie w Polsce - szkic dziejów” Malbork-Płock 1999
4. Tomasz Jurasz „Zamki i ich tajemnice” Warszawa 1972
5. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001

Copyright © 2006 Paweł Soczewski