Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Z dawnej średniowiecznej krzyżackiej warowni do naszych czasów pozostało niewiele. W elewacjach zachowały się partie gotyckiego wątku muru. Natomiast w skrzydle zachodnim przetrwały oryginalne piwnice o sklepieniu krzyżowo-żebrowym na parzystych gurtach.

Lokalizacja:

Zamek znajduje się tuż przy rynki miejskim.

Wstęp na teren:

W murach dawnego zamku miesści się obecnie szkoła i dostęp może być utrudniony.

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Olsztynek, OLSZTYN (około 25 km), Ostróda (około 27 km), Nidzica (około 29 km)

Dojazd samochodem:

Skrzyżowanie dróg krajowych nr 7, 51, 58.

Stacja kolejowa:

Olsztynek

Dojazd autobusem:

Olsztynek (PKS)  

Warte zobaczenia:

W samym mieście warto zwrócć uwagę na got. kościół (po 1348, odbud. w stylu barokowym w 1691 r.), obecnie mieści się w nim galeria oraz zachowane fragmentarycznie mury miejskie z basztami.Jednak największą atrakcją Olsztynka jest położone na obrzeżach miasta Muzeum Budownictwa Ludowego (skansen). Zgromadzono w nim eksponaty z terenów Warmii, Mazur oraz Powiśla. Na szczególą uwagę zasługuje drewniany kośćiół z 1714 r. oraz 5 obiektów stanowiących kopię litewskich budynków chłopskich.Pobliskie zamki krzyżackie: Ostróda, Olsztyn, Nidzica.

HISTORIA ZAMKU

W połowie XIV wieku, w okresie największej świetności państwa krzyżackiego w Prusach Zakon rozpoczął kolonizację niedostępnych dotąd obszarów Puszczy Galindzkiej. Wówczas to (około 1350 roku) , na miejscu wcześniejszej strażnicy, komtur Ostródy Winrych von Hohenstein rozpoczął budowę niewielkiego zamku, którą ukończono przed 1370 rokiem. Wkrótce, w 1359 roku wieki mistrz Winrych von Kniprode nadał przyzamkowej osadzie chełmińskie prawo miejskie. Nowo lokowane miasto otrzymało nazwę pochodząca od nazwiska swojego założyciela - komtura Ostródy. Jednak już w średniowieczu nazwę tą zaczęto zastępować inną, używaną najprawdopodobniej przez okoliczna ludność pochodzenia polskiego - Olsztynek. Natomiast w niemieckich źródłach pisanych często pojawia się nazwa Pravum Olsten, która rozumiano jako Mały Olsztyn, czyli Olsztynek.

Miasto i zamek sprzęgnięto w jeden system obronny usytuowany na niewielkim wzniesieniu (półwyspie) otoczonym rozlewiskami rzeki Jemiołówki oraz jeziora Jemiołowo.

Krzyżacka warownia była założeniem dwuczłonowym, usytuowanym po północnej stronie miasta, za murami i zarządzanym przez zakonnego komornika podległego komturowi w Ostródzie.

Zamek właściwy wzniesiono z cegły na kamiennej podmurówce na planie regularnego, nieznacznie wydłużonego czworoboku. Składał się z trzech skrzydeł mieszkalnych zamkniętych od południa murem kurtynowym. Pomiędzy zamkiem a miastem założono niewielkie, ufortyfikowane przedzamcze. Dodatkowo całość założenia otoczono murem obwodowym z basztami oraz nawodniona fosą.

Głównym budynkiem zamkowym było skrzydło północne (28,7 x 10,6 metra), w którego murach znajdowała się kaplica, refektarz, pokój gościnny oraz zbrojownia. Niestety niewiele wiemy o rozkładzie i funkcji pozostałych elementów zabudowy (gospodarcze skrzydło wschodnie dobudowano w okresie późniejszym). W XV wieku wzmiankowane były izba komornika, kuchnia, piekarnia oraz pomieszczenia magazynowe. Natomiast z przedzamczem należy wiązać folwark, browar oraz młyn słodowy.

Najwięcej na temat wyglądu zamku możemy dowiedzieć się z ryciny Hartknoch'a z 1684 roku. Widoczne na nim dwa skrzydła mieszkalne - zachodnie i północne prezentują się jako dwa okazałe budynki o wysokości trzech, czterech kondygnacji. Skrzydło północne asekurowane jest narożną wieżyczką, natomiast zachodnie zwieńczone jest ozdobnym szczytem. Na dalszym planie widoczne są trzy wieże związane z obroną wschodniej ściany zamku oraz północnej bramy miejskiej. Na podstawie ryciny stwierdzić można, że już w końcu XVII wieku zatartych zostało wiele elementów obronnych zamku. Liczne otwory strzelnicze w elewacji zastąpiono prostokątnymi oknami (najwyższa kondygnacja magazynowo-obronna) oraz rozebrano zewnętrzny mur obronny.

W okresie swojego kilkuwiekowego istnienia olsztynskim zamkiem bardzo mocno targały wiatry historii. Po raz pierwszy nieprzyjaciel zjawił się pod murami Olsztynka w 1410 roku. Już dwa dni po zwycięstwie grunwaldzkim stanęła tutaj wielka armia polsko-litewska. Miasto i zamek dobrowolnie otworzyły bramy. W zdobytym zamku król Władysław Jagiełło obsadził załogę księcia mazowieckiego Janusza I Starszego. Niestety, załoga ta utrzymała się tylko kilka miesięcy. Drugi raz wojska polskie znalazły się pod miastem cztery lata później w czasie tzw. „wojny głodowej”. Również i tym razem miasto i zamek zajęte zostały bez walki, gdyż na rozkaz wielkiego mistrza Michała Kuchmeistra Olsztynek został zniszczony przez Zakon. Najprawdopodobniej te tragiczne wydarzenia wpłynęły na decyzje o otoczeniu miasta murami obronnymi (1420 rok).

W czasie wojny trzynastoletniej rada miejska Olsztynka opowiedziała się po stronie Związku Pruskiego i przejęła kontrole nad miastem i zamkiem. Jednak tuż po klęsce wojsk polskich pod Chojnicami oddali się ponownie pod kontrolę Zakonu i pozostali pod nią do końca wojny.

Kolejne oblężenie Olsztynka miało miejsce w grudniu 1519 roku w trakcie ostatniej wojny polsko-krzyżackiej. Pod miasto podeszły odziały polskie dowodzone przez hetmana koronnego Mikołaja Firleja. Kapitulacja obrońców nastąpiła 9 stycznia 1520 roku a dnia następnego hetman w imieniu króla Zygmunta I Starego potwierdził wszystkie przywileje dla miasta i okolicznej szlachty. Zamek obsadziła 200 osobowa polska załoga i pozostała na nim do 1521 roku.

Po sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego w 1525 roku Olsztynek znalazł się w granicach Prus książęcych i Zakonnego komornika zastąpił na zamku książęcy starosta. W następnych latach władze pruskie urządziły na zamku jeden z ważniejszych w kraju arsenałów. To tutaj w trakcie pierwszej wojny polsko-szwedzkiej na początku XVIII wieku sprzymierzone siły polskie i elektora pruskiego miały arsenał zasilający wojska hetmana Stanisława Koniecpolskiego, które rozbiły pod Trzcianą wojska szwedzkie.

W drugiej połowie XVIII wieku pogorszył się stan techniczny nieremontowanego zamku, który stał się siedzibą urzędników domeny książęcej. W 1793 roku władze pruskie położyły kres olsztyńskiemu zamkowi. Zdecydowano się wówczas wyburzyć przetwarzającą część zamkowych murów. Ze średniowiecznego założenia pozostał tylko parter dawnego domu zakonnego, który zaadaptowano na mieszkania urzędników oraz nośne ściany skrzydła zachodniego.

W latach 1847 - 1849 dokonano neogotyckiej odbudowy zamku umieszczając w nim szkołę. Z tego okresu pochodzi, wzniesione na dawnych fundamentach obecne skrzydło wschodnie. Również wiek XX nie obszedł się łagodnie z dawnym zamkiem. W trakcie obu wojen światowych zamek został bardzo poważnie zniszczony. W latach 1946 - 1954 dokonano ponownej odbudowy zamku przeznaczając na cele szkolne.

Z dawnej średniowiecznej krzyżackiej warowni do naszych czasów pozostało niewiele. W elewacjach zachowały się partie gotyckiego wątku muru. Natomiast w skrzydle zachodnim przetrwały oryginalne piwnice o sklepieniu krzyżowo-żebrowym na parzystych gurtach. Zebra i gurty są szerokie o przekroju prostokąta, wsparte na jednym filarze środkowym. Układ przestrzenny piwnic jest mocno zmieniony przez wmurowanie współczesnych ścianek działowych.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

WIDOKI ZAMKU

Widok miasta i zamku w 1684 roku (autor Ch. J. Hartknoch) - rysunek pochodzi z „Zamki krzyżackie w Polsce - szkic dziejów”

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Jacek Borkowski „Zamki Państwa Krzyżackiego” Warszawa 1999
2. Lucjan Czubel „Zamki Warmii i Mazur” Olsztyn 1986
3. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
4. Mieczysław Haftka „Zamki krzyżackie w Polsce - szkic dziejów” Malbork-Płock 1999
5. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
6. Ryszard Rogiński „Zamki i twierdze w Polsce - historia i legendy” Warszawa 1990
7. Agnieszka Sypek „Zamki i obiekty warowne państwa krzyżackiego-część 2” Warszawa 2000

Copyright © 2006 Paweł Soczewski