Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Do naszych czasów przetrwały zaledwie fundamentowe partie murów obwodowych, budynków zamku górnego oraz czytelne w terenie ślady wałów ziemnych otaczających podzamcze.

Lokalizacja:

Najłatwiej do zamku dotrzeć czarnym szlakim od parkingu przy drodze z Janowa do Żarek.

Wstęp na teren:

Ruiny zamku znajdują się na wyniosłej skale stanowiącej serce rezerwatu Ostrężnik i wstęp do nich jest całkowicie wolny.

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Żarki (około 7 km), CZĘSTOCHOWA (około 23 km)

Dojazd samochodem:

Drogą wojewódzką nr 793 (odcinek Żarki-Janów).

Stacja kolejowa:

Myszków, Częstochowa

Dojazd autobusem:

Ostrężnik (PKS)  

Warte zobaczenia:

Ruiny znajdują się na terenie rezerwatu Ostrężnik, który stanowi ostańcowe wzgórze wapienne porośnięte lasem sosnowo-bukowo-grabowym oraz jaskinia Ostrężnicka, której wlot znajduje się w przyziemiu ostańca. W niewielkiej odległości od Ostrężnika znajduje się bardzo ciekawy ostaniec zwany Bramą Twardowskiego.W pobliskim Złotym Potoku znajdują się klasycystyczny zespół pałacowo-parkowy (w murach pałacu tkwią relikty wieży mieszkalnej) oraz pierwsza w Polsce, założona w 1881 roku pstrągarnia.Pobliskie zamki jurajskie: Bobolice, Mirów, Przewodziszowice, Łutowiec, Suliszowice.

HISTORIA ZAMKU

Przy drodze z Janowa do Żarek na skalistym wzgórzu pośród bukowego lasu położone są ruiny najbardziej tajemniczego zamku na Jurze. O warowni milczą średniowieczne przekazy źródłowe a brak przeprowadzonych metodycznych badań wykopaliskowych praktycznie uniemożliwia odtworzenia układu przestrzennego zamku oraz jego dziejów. Taki stan rzeczy spowodował, że w wokół Ostrężnika narosło wiele mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez. Najbardziej rozpowszechniona jest ta która mówi, iż zamek powstał z fundacji króla Kazimierza Wielkiego w trakcie prowadzonej przez niego akcji fortyfikacyjnej śląskiej granicy królestwa. Za taka hipotezą zdaje się przemawiać położenie zamku, niemal dokładnie w połowie drogi pomiędzy innymi królewskim zamkami w Olsztynie i Bobolicach oraz sąsiadujące z nim dwie strażnice w Przewodziszowicach i Suliszowicach (o obu tych obiektach również nie wspominają średniowieczne dokumenty). Taki układ zamek główny i chroniące jego przedpole strażnice, jest charakterystyczny dla jurajskich warowni wzniesionych przez Kazimierza Wielkiego. Przyjmując powyższe założenia Bogdan Guerquin tłumaczył brak informacji o Ostrężniku w kronice Janka z Czarnkowa, tym, że zamek za życie króla nie został ukończony i nie był użytkowany, a po jego śmierci w 1370 roku wobec zmiany sytuacji politycznej zaniechano dalszej budowy. Jednak nie wszyscy badacze są skłonni przyjąć taka wersję znajdując jej słabe strony. Brak w materiałach źródłowych w których inne fundacje króla Kazimierza są wyraźnie udokumentowane. Wsie wokół Ostrężnika stanowiły własność rycerską a Kazimierz Wielki wznosząc zamek starał się zapewnić mu zaplecze gospodarcze i ludnościowe w położonych wokół dobrach monarszych.

Inna teoria mówi, że zamek miał by być wzniesiony przez rycerzy Wojtak i Marcina herbu Szreniawa z Potoku (obecnie Złoty Potok). Jednak wobec rozmachu założenia i raczej nie najwyższej kondycji społecznej i finansowej panów na Potoku wydaje się ona mało przekonywująca, tym bardziej, że Ostrężnik najprawdopodobniej leżał w granicach królewskiej wsi Czatachowa.

Niektórzy badacze uważają, że warownia mogłaby być wzniesiona w latach 1370-1391 przez księcia Władysława Opolczyka, kiedy to w jego władaniu znajdowało się pogranicze polsko-śląskie. Władca ten miał by dążyć do budowy silnego pasa pogranicznych warowni, które miały by powstrzymać wyprawę zbrojną króla Władysława Jagiełły. Monarcha ten został powiem zobowiązany przez szlachtę do odzyskania utraconego terytorium. Jeżeli tak hipoteza znalazłaby potwierdzenie to książę opolski najprawdopodobniej nie zdołał ukończyć, gdyż został zaskoczony atakiem wojsk polskich w 1391 roku.

Ostatnio też wysunięta została teza, że budowę zamku rozpoczęto z inicjatywy biskupa krakowskiego Jana Muskaty jeszcze w XIII lub na początku XIV wieku. Jednakże ze względu na nagłą zmianę sytuacji politycznej w 1304 roku – do ziemi krakowskiej wkroczył Władysław Łokietek – prace zaniechano. Ostatecznie być może poprzestano na drewnianej, niewielkiej budowli obronne, której dowódcą był któryś z czeskich lub niemieckich najemników Muskaty. Niewykluczone ze zniszczenia Niegowy i Przybyszowa na przełomie 1305 i 1306 roku dokonał właśnie dowódca Ostreżnika. Z chwila ostatecznego opanowania ziemi krakowskiej przez Łokietka (1306 rok) warownia opustoszała i popadła w zapomnienie.

Zamek w Ostręniku stanowił założenie dwuczłonowe składające się z zamku górnego i przylegającego do niego rozległego podzamcza (zamku dolnego). Zamek górny wzniesiono na szczycie stromej wapienne skały (około 380 m n.p.m.). Było to w miarę regularne założenie o powierzchni około 1200 m2 (wg W.Błaszczyka 1500 m2), otoczone murem obwodowym (o grubości od 1.6 do 2.2 metra) zakończonym od wschodniej strony angułem. Do muru w części północno-zachodniej dostawiono prostokątny budynek, najprawdopodobniej dom mieszkalny o wymiarach 10 x 25 metrów. Drugi, również prostokątna budowla o wymiarach 6 x 9 metra, być może wieża lub brama na podzamcze, przylegała od zewnątrz do południowego odcinka obwodu.

Poniżej skały zamkowej (od południa) założono obszerne podzamcze o powierzchni 2500 m2 (wg W.Błaszczyka 7000 m2) otoczone drewniano-ziemnymi umocnieniami. Od strony zamku górnego oddzielała je głęboka, sucha fosa, nad którą przerzucono drewniany most. Wjazd do podzamcza prowadził od strony południowo-wschodniej (do dnia dzisiejszego czytelne są w terenie ślady dawnej drogi).

Kto, jak i do kiedy użytkował zamek, jak już wspomniano, nie wiadomo. Niewykluczone, że mury ostrężnickiego zamku wykorzystał w drugiej i trzeciej dekadzie XV wieku sławny rycerz-rozbójnik Mikołaj Kornicz zwany Siestrzeńcem. Był on właścicielem pobliskich wsi w tym również strażnicy w Suliszowicach i prowadził w okolicy liczne rozboje.

Ruiny warowni zostały z niewiadomych powodów rozebrane na przełomie XVIII i XIX wieku. Do naszych czasów przetrwały zaledwie fundamentowe partie murów obwodowych, budynków zamku górnego oraz czytelne w terenie ślady wałów ziemnych otaczających podzamcze. Wzgórze zamkowe stanowi rezerwat przyrody „Ostrężnik”.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Współczesny plan zamku (wg B. Guerquin w „Zamki w Polsce”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Brak przekazów historycznych o tajemniczym zamków, szybko wypełniła wyobraźnia miejscowej ludności. Mówi się, że był tutaj tajne więzienie, w którym królowie więzili bez sądowych wyroków swoich przeciwników politycznych. Ich kości bieleją do dnia dzisiejszego w zaginionych zamkowych podziemiach.

Według innej legendy w tych podziemiach mają być ukryte skarby rozbójników, którzy właśnie Ostrężnik wybrali na swoją siedzibę. Przez wiele lat grabili okoliczną ludność, by wreszcie wymordować się nawzajem przy podziale łupów. Zgromadzone przez nich skarby wciąż tkwią nienaruszone w zamkowych lochach, bo nikt nie może odnaleźć wejścia do nich. Ale nawet, gdy by się to komuś udało to i tak by zginął zabity przez strzegące je duchy dawnych zbójców.

Skarby zbójeckie to nie wszystkie, jakie ponoć znajdują się w głębi zamkowej góry. Ponoć to właśnie tutaj w lipcu 1863 roku powstańcy pod dowództwem Zygmunta Chmieleńskiego po przegranej bitwie z wojskami rosyjskimi pod Śmiertelnym Dębem ukryli dokumenty i kasę oddziału.

Wielu było, co tych skarbów szukało, jednak tylko jednemu chłopcu się udało. Ponoć odnalazł on wejście do podziemi a tam za żelaznymi drzwiami znalazł złoto. Gdy wychodził wrota nagle się zatrzasnęły i odcięły mu piętę. Od tego wydarzenia ma się ponoć wywodzić nazwisko tutejszej rodziny Piętaków.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

BIBLIOGRAFIA

1. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej - geneza funkcje konteksty” Kielce 1998
2. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej w przestrzeni społecznej XIV-XV wieku” w „Zamki i przestrzeń społeczna w Europie środkowej i wschodniej” Warszawa 2002
3. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
4. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
5. Stanisław Kołodziejski „Problematyka badań średniowiecznych zamków na Jurze” w „Człowiek i środowisko naturalne Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej” Dąbrowa Górnicza 1995
6. Robert Krajewski, Robert Kubiszyn „Orle gniazda i warownie jurajskie” Warszawa 1997
7. Jacek Laberschek „Na tropie rycerzy z Potoku i rozbójników z Ostrężnika” w „Częstochowa i jej okolice w średniowieczu” Kraków 2006
8. Ryszard Rogiński „Zamki i twierdze w Polsce - historia i legendy” Warszawa 1990
9. Julian Zinkow „Podania i legendy szlaku jurajskiego” Czętochowa 

Copyright © 2006 Paweł Soczewski