Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Zamek odbudowano według projektu Haliny Kossuth i Wandy Graban, z nowym skrzydłem i stylizowaną wieżą.

Lokalizacja:

Zamek położony jest na tyłach niezabudowanej południowej pierzej rynku staromiejskiego.

Wstęp na teren:

Wstęp wolny na teren zamku, natomiast wstęp do wnętrz jest częściowo ograniczony (centrum konferencyjno-hotelowe).

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Pułtusk

Dojazd samochodem:

Skrzyżowanie drogi krajowej nr 61 i dróg wojewódzkich 618, 619.

Stacja kolejowa:

Nasielsk

Dojazd autobusem:

Pułtusk (PKS)  

Warte zobaczenia:

Pułtusk jest jedny z najmalowniczo położonych miast mazowsza. Jego zabytkowa część usytuowana jest na wyspie utwozronej na Narwi. Centrum miasta stanowi jeden z najdłuższych rynków w Europie. Po jego środku stoi klasycystyczny ratusz z ceglana gotycką wieżą, w której obecnie mieści się Muzeum Regionalne. Drugim cennym zabytkiem miasta jest gotycko-renesansowa kolegiata Zwiastaowania NMP o kolebkowym sklepieniu nay głownej, wykonanym przez Jana Baptystę z Wenecji w latach 1551-1556. Warto również obejrzeć stromiejski kościół św. św. Piotra i Pawła, w zniesiony w 1702 r. w miejscu strszej świątyni.

HISTORIA ZAMKU

Pułtusk należy do najstarszych ośrodków osadniczych Mazowsza. Jego ponad 700-letnia historia od samego początku była związana z biskupami płockimi. Już w drugiej połowie XI wieku pułtuski gród - siedziba kasztelana - wraz z okolicami (kasztelania pułtuska, brańska, brocka i świecka) został przekazany przez króla Bolesława Śmiałego organizującemu się biskupstwu. W niedługim czasie kasztelania pułtuska stała się centrum rozległych dóbr biskupich, rozciągających się w dolinie Narwi i Bugu. Wobec nadgranicznego położenia majątki te zagrożone były częstymi najazdami Jaćwingów, Prusów i Litwinów. Na przełomie XII i XIII wieku po śmierci wojewody Krystyna (1217 rok) nastąpiło niemal całkowite załamanie obrony północnej granicy Mazowsza - osady a wraz z nimi, położony na sztucznym wzgórzu usypanym w pobliżu Narwi, gród zostały zniszczone a ludność uprowadzona w niewolę - a w jego wyniku cofnięcie się osadnictwa ku południowi.

W 1232 roku papież Grzegorz IX wydał bullę potwierdzająca nadania księcia Konrada I Mazowieckiego (dokument z 1203 roku) dla płockiego biskupstwa. Przypuszcza się, że już w rok później podjęto decyzję o odbudowie pułtuskiego grodu i zasiedleniu go nowo sprowadzonymi osadnikami. Przekopano wówczas szeroką fosę od strony obecnego kościoła św. Marii Magdaleny a uzyskanym piaskiem podwyższono wzgórze, formując niewielkie zagłębienie (nieckę) okolone niewysokim wałem na krawędzi. Konstrukcję wału wzmocniono w niektórych partiach faszyną, wewnętrzny stok oszalowano drewnem. Na jego koronie istniały zapewne jakieś drewniane konstrukcję obronne, o czym mogą świadczyć zachowane relikty grubych drewnianych belek.Jednak i te umocnienia okazały się nieskuteczne już w 1262, wówczas to wracające z wyprawy na Jazdów wojska litewskie spaliły gród i uprowadziły część ludności.

Kolejne najazdy miały miejsce w pierwszej połowie XIV wieku. Po pierwszym w 1324 roku, Pułtusk dość szybko zdołano odbudować i w 1339 roku biskup Klemens Pierzchała lokował nowe miasto na prawie chełmińskim. Wówczas to mieszkańcy częściowo opuścili gród, który powoli zaczął spełniać role zamku biskupiego. Być może już w tym XIV-wiecznym grodzie istniała murowana, czworoboczna wieża, której relikty odkryto w czasie badań archeologicznych w zachodnim skrzydle wspólczesnej budowli.

Niestety Pułtuska nie ominął kolejny wielki najazd księcia litewskiego Kiejstuta na Mazowsze w 1368 roku. Oto jak wydarzenie to opisał w swej kronice Jan Długosz: „Zamek zaś usilnie broniony przez starostów i tych, którzy z okolic pouciekali do niego w popłochu, popodkładawszy pod mury zamkowe stosy drewna smolnego, podpalili. Wnet szerzący się płomień ogarnął ogród cały, a ludzie w nim zamknięci nie mogąc wytrzymać pożaru, wszyscy wraz z zamkiem spłonęli”.

Niestety dokładnie nie wiemy jak szybko po tych zniszczeniach przystąpiono do odbudowy warowni ani jak w latach późniejszych przebiegało jej przekształcenie w murowany zamek. Niewykluczone, że na podjęcie takiej decyzji miało zawarcie w 1385 roku unii polsko-litewskiej w Krewie. Litewskie najazdy przestały nękać Mazowsze, Pułtusk zaczął się szybko rozwijać a biskupi płoccy coraz częściej tutaj zaczęli przebywać.

Być może już około 1400 roku z inicjatywy ówczesnego biskupa płockiego Piotra Giżyckiego drewnianą zabudowę zamku zaczęto stopniowo zastępować elementami murowanymi.

W pierwszym etapie wzniesiono (jeżeli już nie istaniała) wspominaną już czworoboczną wieżę oraz przylegający do niej od północnego-wschodu jednotraktowy dom zwany Małym Domem. Kolejne prace przeprowadzono w połowie XV wieku za biskupa Pawła Gizyckiego. Zastąpiono wówczas drewniano-ziemne wały murem obwodowym. Natomiast w zachodniej części wzgórza wzniesiono główny budynek mieszkalny zwany Domem Wielkim. Była to budowla założona na planie wydłużonego prostokąta, jednotraktowa, podpiwniczona i jednopiętrowa. Na wysokości piętra połączono ją z istniejącą już wieżą dwuarkadowym pomostem.

Wjazd do zamku prowadził od strony miasta przez most zwodzony przerzucony nad nawodnioną wodami Narwi fosą i bramę umieszczoną bezpośrednio w murze obwodowym. Z czasem brama została wzmocniona dwiema półcylidrycznymi basztami.

Zabudowę gotyckiego zamku uzupełniały budynki gospodarcze przylegające do północnego i wschodniego odcinka murów obwodowych.

Z biegiem lat surowa gotycka warownia przestała biskupom wystarczać. W pierwszej połowie XVI wieku biskup Erazm Ciołek rozpoczął przekształcanie zamku w renesansową rezydencję obronną. Prace kontynuowali jego następcy - biskupi Rafał Leszczyński i Andrzej Krzycki. Zamek zyskał nowy wystrój zarówno wewnątrz jak i na zewnątrz a pracami kierowali tacy wybitni artyści jak Jan Baptysta z Wenecji, Bartłomiej Berrecciegi oraz Jan Ciniego ze Sieny. Natomiast poniżej zamku założono ogrody.

Prowadzony przez biskupów mecenat kultury i sztuki spowodował, że ich siedziba stała ważnym ośrodkiem kulturalnym na Mazowszu. To tutaj przechowywano wspaniały księgozbiór zgromadzony przez płockich biskupów w czasie ich licznych podróży i misji dyplomatycznych po Polsce i Europie. Jedną z pozycji był najstarszy, dochowany do naszych czasów relikt średniowiecznej sztuki rękopiśmiennej z XI wieku tzw. „Złoty kodeks pułtuski”. Prawdopodobnie był on własnością Judyty, żony księcia Władysława Hermana i matki Bolesława Krzywoustego.

W 1530 roku biskup Andrzej Krzycki założył na zamku pierwszą na Mazowszu drukarnię.

W 1590 roku na zamku gościł król Zygmunt III Waza, który - jak podają przekazy źródłowe „wysłuchał dialogu uczniów odegranego i wielkie okazał ukontentowanie”.

W pierwszej połowie XVII wieku na zamku trwały dalsze prace modernizacyjne. Rozpoczął je biskup Marcin Szyszkowski, sprawujący swój urząd w latach 1607-1616. Wzmocniono wówczas zamkowe mury poprzez dostawienie do nich od zewnętrz potężnych skarp. Za czasów kolejnego biskupa Henryka Firleja zbudowano murowany most arkadowy flankowany dwiema okrągłymi wieżyczkami a zamkowy ogród został opasany murem w celu zabezpieczenia go przed grabieżą i niszczeniem. W 1645 roku przebudowano główną bramę wjazdową.

Ta wspaniała rezydencja płockich biskupów znacznie podupadła po okresie „potopu szwedzkiego”, kiedy to zostałasplądrowana i spalona. Król Szwecji Karol Gustaw doceniając strategiczne położenie Pułtuska uczynił z niego twierdzę i obsadził silnym garnizonem. Latem 1656 roku hetman Wincenty Gosiewski, po trzydniowej bitwie pod Warszawą, szybkim marszem przybył pod Pułtusk, czym całkowicie zaskoczył szwedzką załogę która po krótkiej i zaciętej walce musiała, zdziesiątkowana, wycofać się z Pułtuska. Jednak przybyłe wkrótce szwedzkie posiłki ponownie obsadziły zamek.

Aż do końca XVII wieku biskupi płoccy nie podejmowali szeroko zakrojonych prac remontowych na zdewastowanym zamku. Szczególnych problemów nastarczało położenie nowych dachów.

Tym bardziej, że podczas drugiej wojny północnej zamek znowu został zajęty przez Szwedów. Dnia 1 maja 1703 roku na ulicach miasta i pod zamkiem wojska szwedzkie stoczyły zwycięską bitwę z armią saską. Zimą 1707 roku zamek dostał się w ręce rosyjskie. Żołnierze rosyjscy po raz kolejny zdewastowali biskupią warownię. Bezmiaru nieszczęść i zniszczenia dopełniła wojna domowa pomiędzy zwolennikami Stanisława Leszczyńskiego a Sasów.

Dopiero bracie Załuscy: Andrzej Chryzostom, Ludwik Bartłomieji Andrzej Stanisław Kostka, piastujący kolejno po sobie biskupstwo płockie, przywrócili pułtuskiej rezydencji dawny blask. Zamkowe komnaty otrzymały nowe kasetonowe stropy, intrasje, stiuki i kafle.

W latach 1786 - 1794 za czasów biskupa Krzysztofa Hilarego Szembeka nastąpiła ponowna przebudowa zamku. Dobudowano wtedy parterowe skrzydło wschodnie, a skrzydło wjazdowe ozdobiono klasycystyczną elewacją oraz boniowanym ryzalitem bramnym (istnieje obecnie). W wyniku tych prac budowlanych zamek uzyskał kształt podkowy otwartej od południa.

W czasie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku zamek został obsadzony przez Prusaków, współpracujących z armią rosyjską. Pruski garnizon blokował oddziałom polskim dowodzonych przez pułkownika Augustyna Zawadzkiego. Po upadku powstania i trzecim rozbiorze Polski Pułtusk znalazł się w zaborze pruskim. W połowie czerwca 1802 roku Na początku grudnia 1806 roku biskup płocki gościł na zamku króla Prus Fryderyka Wilhelma III.

Na karty historii Pułtusk powrócił w dobie wojen napoleońskich. Przyczółek na Narwi pod miastem stanowił kluczową pozycję planach militarnych zarówno Napoleona jak i jego przeciwników: władców Rosji i Prus. Dnia 26 grudnia 1806 roku została stoczona słynna bitwa pod Pułtuskiem pomiędzy armią francuską dowodzoną przez marszałka Jana Lannesa a armią rosyjską, dowodzoną przez generała Leoncjusza Benningsena. Po zwycięskiej bitwie Napoleon wraz z królem Westfalii Hieronimem przez kilka dni bawił w zamkowych murach.

To właśnie na pułtuskim zamku w maju 1809 roku, po zajęciu Warszawy przez Austriaków, odbyła się 343. sesja Rady Stanu Księstwa Warszawskiego.

Po zniszczeniach z początku XIX wieku zamek wyremontował w latach 1817-1839 biskup Adam Prażmowski. W tej odnowionej rezydencji, leżącej przy trakcie petersburskim, łaczącym stolicę Rosji z Warszawą kilkakrotnie na nocleg zatrzymywali się carowie Aleksander I i Mikołaj I oraz członkowie ich rodziny.

W 1841 roku pożar strawił zamek a zniszczenia były tak rozległe, że biskup Franciszek Pawłowski opuścił na zawsze rezydencję. Ocalałe zamkowe pomieszczenia zostały przez niego wynajęte Trybunałowi Cywilnemu Guberni Płockie, mieściły się tutaj Sąd Kryminalny, Sąd Okręgowy oraz Archiwum Akt Dawnych.

Z chwila wybuchu powstania styczniowego w 1863 roku zamek ponownie obsadziły wojska rosyjskie. Stacjonujący tutaj garnizon był po Modlinie i Płocku najsilniejszym w województwie płockim. Próba opanowania zamku przez powstańców nie powiodła się.

Po upadku powstania zamek nie powrócił już w ręce biskupów płockich, w 1866 roku w ramach po powstaniowych represji nastąpiła konfiskata dóbr kościelnych, w tym i między innymi pułtuskiego zamku. Do 1914 roku mieścił się tutaj szpital wojskowy oraz siedziba naczelnika powiatu i dowództwo carskiej żandarmerii.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w latach międzywojennych, na zamku umieszczono urzędy i biura powiatowe. Podczas okupacji hitlerowskiej w zamku miał swoją siedzibę niemiecki starosta, a część pokoi przystosowano do pełnienia funkcji hotelowych dla niemieckich oficerów spędzających nad Narwią urlop. To właśnie z myślą o nich dobudowano drugą kondygnację wschodniego skrzydła.

W styczniu 1945 roku wycofujące się hitlerowskie wojska starały się wysadzić zamek, ale na szczęście próba ta się niepowiodła. Jednak wybuchły na zamku pożar poważnie go uszkodził.

Po wojnie zamek odremontowano z przeznaczeniem na cele administracyjne.

W 1973 roku na terenie zamku przeprowadzono szeroko zakrojone prace badawcze w wyniku których, poznano zabudowę średniowiecznego grodu i przemiany zamku. Po ich zakończeniu zamek odbudowano według projektu Haliny Kossuth i Wandy Graban, z nowym skrzydłem i stylizowaną wieżą.

Obecnie w zamku mieści się centrum konferencyjno-hotelowe „Wspólnota Polska”.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

WIDOKI ZAMKU

Widok zamku w 2. poł. XIX wieku (autor N. Orda) - rysunek pochodzi z „Leksykon zamków w Polsce”

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Jerzy Gąssowski „Badania archeologiczne na wzgórzu zamkowym w Pułtusku” w „Spotkania z zabytkami nr 11/2004” Warszawa 2004
2. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
3. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
4. Robert Kunkel „Architektura gotycka na Mazowszu”  
5. Zbigniew Polak „Badania archeologiczne na wzgórzu zamkowym w Pułtusku prowadzone w latach 1976-1985 przez PAK PP PKZ” w „Badania archeologiczne Pracowni Konserwacji Zabytków” Warszawa 1988
6. Agnieszka Sypek, Robert Sypek „Zamki i warownie ziemi mazowieckiej” Warszawa 2002
7. Janusz Szczepański „Materiały źródłowe do dziejów Pułtuska” w „Spotkania z zabytkami nr 11/2004” Warszawa 2004
8. Janusz Szczepański „Pułtuski zamek” w „Spotkania z zabytkami nr 11/2004” Warszawa 2004

Copyright © 2006 Paweł Soczewski