Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Do dzisiejszego dnia z zamku zachowało się jedynie przyziemie Wielkiego Domu w budynku plebani.

Lokalizacja:

Plenbania znajduje sie na obrzeżach Starego Miasta przy ulicy Grodzkiej 10.

Wstęp na teren:

Bark danych

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Radom

Dojazd samochodem:

Skrzyżowanie dróg krajowych nr 7, 9, 12 i dróg wojewódzkich nr 737, 740, 744.

Stacja kolejowa:

Radom

Dojazd autobusem:

Radom (PKS)  Komunikacja miejska

Warte zobaczenia:

Najciekawszym zabytkiem jest gotycka fara wzniesiona w latach 1360-1370. Warto również zobaczyć barokowe kamieniczki Esterki i Gąski (ul. Rynek 4/5).

HISTORIA ZAMKU

Pierwszymi umocnieniami na terenie współczesnego Radomia był istniejący już w X wieku gród plemienia Radomian. Założono go w bagnistej dolinie rzeki Mlecznej na sztucznym wzniesieniu zwanym obecnie Piotrówka. W końcu XII wieku dawna przygrodowa osada targowa przekształciła się w ośrodek miejski zwany później Starym Miastem (lokacja na prawie średzkim w końcu XIII wieku). Około 1360 roku król Kazimierz Wielki przeniósł miasto na nowe miejsce (Nowe Miasto). Nowo lokowane miasto otrzymało mury miejskie o w ich obrębie wzniesiono murowany zamek (1364 rok).

Zamek wybudowano na niewielkim wzniesieniu w południowej części miasta. Przypuszczalnie został on założony na planie prostokąta (50 x 40 metra) i otoczony był ze wszystkich stron murem obwodowym. Mur ten od strony miasta nie miał zbyt dużych wartości obronnych. W lustracji z 1554 zanotowano, że nie miał on blankowania. Nie stwierdzono też występowania od tej strony fosy i wałów ziemnych.

Główny budynek zamkowy zwany Wielkim Domem (38 x 10,5 metra) usytuowany był od południa a jego lico wysunięto na zewnątrz linii murów miejskich. Budynek był dwu- lub trzykondygnacyjny, podpiwniczony murowany z cegły na kamiennej podmurówce. Grubość jego zewnętrznej ściany wynosiła 2,5 metra, w późniejszym okresie ściana ta została wzmocniona skarpami. Wiemy, że Dom wielki miał na dole jedna, a na górze dwie izby oraz kilka komnat, ponad którymi była sala z „oknami w około.” Obok w narożniku południowo-wschodnim wznosiła się ceglana wieża na planie prostokąta.

Jedyny wjazd do zamku wiódł przez miasto i prowadził przez wieżę bramną usytuowaną w północnej kurtynie murów. Nad bramą znajdowało się pomieszczenie burgrabiego. Obok bramy wznosił się drugi budynek mieszkalny (zachodni) oraz zabudowania gospodarcze.

W latach 1510-1515 dokonano renesansowej przebudowy radomskiego zamku. Piętro Domu Wielkiego przekształcono w reprezentacyjne „piano nobile ” nawiązujące do wzorów włoskich. Jego wyposażenie musiało być bardzo bogate. Między innymi znajdowały się w nim marmurowe kominki, pięknie dekorowane piece oraz bogato zdobione kasetonowe stropy. Komunikacje w obrębie zamku zapewniały krużganki wsparte na kamiennych słupach.

Skrzydło zachodnie pełniło funkcje gospodarczo mieszkalne. W przyziemiu mieściły się: kuchnie, spiżarnie i piekarnia. Natomiast na piętrze znajdowała się jadalnia połączona oszklonym gankiem z Domem Wielkim.

Dostosowując zamek do wymogów broni palnej, w przyziemiu Wielkiego Domu i murów obwodowych przebito nowe strzelnice. Wzniesiono też w obrębie założenia jedną lub dwie wieże. Wieża zachodnia zwana „Białą ”była prawdopodobnie otynkowana i miała „wierzch po włosku” (attyka). Poza obwodem murów zamkowych wzniesiono jeszcze jedną wieżę. Była ona drewniana z pokryciem glinianym a komunikację z dziedzińcem zapewniał ganek z furtą. W przekazach źródłowych zachowały się informacje o łaźni, ogrodach i stajni zamkowej (dla 130 koni).

W 1655 roku w trakcie „potopu szwedzkiego” zamek został zajęty przez wojska szwedzkie. Stacjonujący tu szwedzki garnizon został wyparty w 1656 roku przez powracające z pod Jasnej Góry wojska polskie dowodzone przez Tomasza Zamoyskiego i Piotra Czarnieckiego. Wycofujący się Szwedzi podpalili zamek i miasto. Pomimo tych znisczeń w ocalałe pomieszczenia zamkowe były wciąż użytkowane. Przed 1567 rokiem starosta Gołuchowski częściowo wyremontował zamek. Według lustracji z 1765 roku mieściło się w nich m. in. Archiwum Akt Grodzkich.

W 1787 roku ostatni starosta radomski, Potkański gruntownie przebudował zrujnowany zamek, zmieniając cały jego układ przestrzenny. Zniesiono dwie górne kondygnacje Wielkiego Domu, nadając mu kształt zbliżony do klasycystycznego dworu. Budynek wydłużono w kierunku wschodnim przez włączenie w jego obręb dolnych partii murów wieży „ Białej ”i wypełnienie narożnika południowo-wschodniego. Pewna ciekawostka jest fakt, że na dziedzińcu zamkowym wzniesiono drewniany „dom szynkowy” w formie dworku.

W 1797 zaborcze władze austriackie podjęły decyzję o dostosowaniu obiektu do potrzeb urzędu. Rozebrano wówczas wieże i mur obwodowy. Z czasem nie remontowane budynki popadły w coraz większe zaniedbanie. Powstały liczne projekty restauracji zniszczonych murów, jednak żaden z nich nie został zrealizowany. Wreszcie w 1863 roku umieszczono w dawnym Domu Wielkim plebanię, i tę funkcję pełni on do dzisiaj. Natomiast w połowie XIX wieku na reliktach rozebranego skrzydła zachodniego postawiono budynek szkoły w którym obecnie mieści się siedziba Pogotowia Opiekuńczego.

Zamek radomski był typowym zamkiem miejskim umieszczonym w obrębie murów miejskich. Nie miał dużego znaczenia militarnego, a pełnił przede wszystkim funkcje ośrodka administracji królewskiej jako siedziba starosty oraz rezydencji monarchy. Rola Radomia w państwie był niewątpliwie wysoka. Począwszy od końca XIV wieku notowane są częste popyty monarchów na zamku. W 1389 spotkał się w nim Władysław Jagiełło ze swoją żoną Jadwigą. To tutaj zawarto w 1401 roku unię Polski z Litwą (radomsko-wileńska). Kolejni Jagiellonowie również często gościli w zamkowych murach. W 1489 wielki mistrz zakonu krzyżackiego Jan von Tieffen złożył tutaj hołd lenny królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. Zresztą monarcha ten w latach 1480-1492 gościł na zamku sześciokrotnie.

Na radomskim zamku odbywały się również sejmy. To właśnie tutaj w 1505 roku król Aleksander Jagiellończyk podpisał konstytucję „nihil novi”.

Oprócz władców polskich zamek również gościł monarchów zagranicznych m.in. chana tatarskiego Achmeta oraz w 1552 roku królową Węgier Izabelę Zapolya. W 1655 jako raczej nieproszony na zamku rezydował król Szwecji Karol Gustaw.

Do dzisiejszego dnia z tej warowni zachowało się jedynie przyziemie Wielkiego Domu w budynku plebani. Niestety nie zachowały się też żadne materiały ikonograficzne.

W 1998 roku rozpoczęto w zamkowych reliktach prace archeologiczno-architektoniczne, których zakończenie planuje się na rok 2005.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Rzut miasta w średniowieczu (wg J. Widawski w „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Próba rekonstrukcji rysunkowej zamku (autor A. Pinno, ok. 1940 r.) - rysunek pochodzi z „Królewski zamek w Radomiu”

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
2. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
3. Leszek Kajzer „Z badań nad zamkami państwowymi pierwszych Jagiellonów” w „Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego” Kielce 2005
4. Wiesław Kowalik „Królewski zamek w Radomiu” w „Spotkania z zabytkami nr 2/2002” Warszawa 2002
5. Jarosław Widawski „Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku” Warszawa 1973

Copyright © 2006 Paweł Soczewski