Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Do naszych czasów zachowały się następujące fragmenty poszczególnych części założenia: zamek górny: cylindryczna wieża z wybitym u podstawy przez XIX-wiecznych poszukiwaczy skarbów otworem, mury obwodowe do wysokości około 1,5 metra z otworem wejściowym oraz partie fundamentowe budynku mieszkalnego; zamek dolny (wschodni): mury obwodowe, ostrołukowa brama; zamek dolny (zachodni): mury obwodowe w partiach, w których przylegały budynki dochodzące do wysokości drugiego piętra z otworami okiennymi strzelnicami, pozostałości ścian działowych i fundamentów budynków mieszkalnych, ruiny bramy wjazdowej oraz w znacznej części zasypana studnia.

Lokalizacja:

Zamek znajduje się na wzniesieniu, kilkadziesiąt metrów od drogi prowadzącej przez wieś.

Wstęp na teren:

Wstęp wolny

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Pilica (około 6 km), Wolbrom (około 9 km), Olkusz (około 24 km)

Dojazd samochodem:

Przy drodze wojewódzkiej nr 794.

Stacja kolejowa:

Wolbrom

Dojazd autobusem:

Smoleń (PKS)  

Warte zobaczenia:

W pobliskiej Pilicy znajduje się gotycki kościół parafialny św. Jana Chrzciciela (1.poł. XIV w., przebud. w okresie baroku XVII i XVIII w.) posiadający bogate wyposażenie wnętrza m.in. manierystyczne kaplice, polichromia rokokowa, liczne nagrobki; barokowy kościół Imienia Jezusa i klasztor Reformatów (1746); kościół szpitalny św. Jerzego (1630, przebud. 2.poł. XIX w.); ruiny klasztoru Augustianów (1610). Na przedmieściach miasta znajduje się nowożytna rezydencja Pileckich typu palazzo in fortezza.

HISTORIA ZAMKU

Pierwsze badania archeologiczno-architektoniczne przeprowadzono w ruinach dopiero w 1997 roku i nie zostały do tej pory opublikowane. Być może właśnie one pozwolą na precyzyjne ustalenie początków tej jurajskiej warowni. Dotychczas badacze przyjmowali, że pierwsze drewniane umocnienia obronne istniały w tym miejscu już w końcu XIII wieku. Na poparcie tej tezy przyjmowano przekaz XVI-wiecznego historyka Macieja Stryjowskiego, który pod datą 1300 zanotował zdobycie i spalenie zamku Pilica przez wojska króla czeskiego Wacława II. Jednak najnowsze badania archeologiczne prowadzone w okolicach zamku stwierdziły istnienie na przełomie XIII i XIV wieku silnego systemu obronnego składającego się z: budowli wieżowej na wzgórzu Biśnik, grodziska na górze Grodzisko, umocnień w Skałach Zegarowych oraz być może drewnianych umocnień w miejscu obecnego zamku. Trzy pierwsze fortyfikacje zostały zniszczone w pierwszej połowie XIV wieku a bezpośrednią tego przyczyną były pożary. Na tej podstawie można domniemywać, że miało to miejsce podczas walk o tron Polski pomiędzy Wacławem II a Władysławem Łokietkiem. Niektórzy badacze przyjmują, że wspomniana już XVI-wieczna wzmianka odnosi się do umocnień na Biśniku.

Inne hipotezy mówią, że drewniany zamek Pilica (?) został zniszczony w 1241 roku podczas najazdu Tatarów lub kilka lat wcześniej podczas walk o tron krakowski pomiędzy księciem wrocławskim Henrykiem Brodatym a księciem mazowieckim Konradem.

Jednak jak było naprawdę - niewiadomo i trzeba mieć nadzieję, że przeprowadzone badania pozwolą wyjaśnić wszystkie niejasności dotyczące zamku.

Początki murowanego zamku Pilica związane są z przedstawicielem gałęzi rodu Toporczyków (herbu Topór) wywodzącej się od wojewody i kasztelana krakowskiego Żegoty, Ottonem z Pilczy (niektórzy badacze wysuwają hipotezę, że fundatorem zamku był jego ojciec Jan, kasztelan radomski w latach 1341-1347). Możnowładca ten w okresie panowania Kazimierza Wielkiego osiągnął wpływową pozycję polityczną i spory majątek a ich apogeum przypadło na okres regencji Elżbiety Łokietkówny. Pełnił urzędy: starosty ruskiego (1352-1369), starosty generalnego Wielkopolski (1371-1372), kasztelana wiślickiego 1373-1374, kasztelana - sandomierskiego następnie starosty sandomierskiego 1375-1384.

Budowę murowanej rezydencji Ottona z Pilczy najpewniej można przyjmować na czasy andegaweńskie. Była to niewielka budowla zajmująca szczyt skalistego, prawie niedostępnego wzgórza wzniesiona z miejscowego kamienia wapiennego. Jej głównym elementem była, wzniesiona w zachodniej części założenia, cylindryczna wieża (stołp) o średnicy 7,5 metra i obecnej wysokości 16 metrów (najprawdopodobniej wysokość pierwotna). Jedyne wejście do niej umieszczono na wysokości korony murów obwodowych. Zabudowę wewnętrzna stanowił budynek mieszkalny założony na planie prostokąta. Najprawdopodobniej jego wysokość była niewiele niższa niż wysokość wieży a przynajmniej jedno z jego pięter sięgało wysokości otworu wejściowego do wieży.

Jedyne wejście do zamku górnego prowadziło przez nieduży otwór bramny umieszczony w południowej kurtynie. Dostęp do niego był możliwy tylko po drewnianych schodach, które w razie zagrożenia można było szybko zniszczyć.

Już po wzniesieniu zamku górnego u wschodniego podnóża skały zamkowej założono pięcioboczne podzamcze gospodarcze (zamek dolny). Otoczono je kamiennymi (wapień) murami obwodowymi o grubości miejscami dochodzącej 2 metrów. Ich szczyt zwieńczono blankowaniem, poniżej którego biegł ganek straży, natomiast narożniki wzmocniono skarpami. Bardzo dziwne jest kilkakrotne na krótkim odcinku załamanie się muru w południowo-wschodniej części obwodu. Może to sugerować istnienie w tym miejscu wieży. Wjazd na dziedziniec prowadził od zachodu przez ostrołukowa bramę, w której zachowały się pionowe bruzdy służące do spuszczanie brony.

W zachodniej części wzgórza zamkowego wzniesiono drugi zupełnie nie zależy człon zamku dolnego. Budowa najprawdopodobniej miała miejsce w XVI wieku o czym może świadczyć dokładniejsza obróbka kamienia niż w pozostałych częściach założenia.

Renesansowy zamek dolny miał formę wydłużonego prostokąta otoczonego murem obwodowym związanym z zamkiem górnym. W jego zachodniej części znajdowały się budynki mieszkalne lub gospodarcze przystawione do muru obwodowego. Ta część zamku otrzymała również osobną bramę wjazdową umieszczony w kurtynie południowej.

Na dziedzińcu, w pobliżu bramy wykuto dużą kwadratowa studnię, której pierwotna głębokość miała ponoć wynosić około 150-200 metrów. Według miejscowej tradycji mieli to zrobić jeńcy tatarscy.

Po śmierci Ottona dobra pileckie odziedziczyła jego jedyna córka wojewody i Jadwigi z Książa i Melsztyna, Elżbieta, która przeszła do historii jako trzecia żona króla Władysława Jagieły. W pierwszej połowie XV wieku jej synowie z poprzedniego (trzeciego) małżeństwa z Wincentym z Granowa herbu Leliwa objęli w posiadanie majątek dziada, dając początek możnowładczemu rodowi Pileckich herbu Leliwa. W owym czasie dobra pilickie obejmowały zamek Pilcza (obecnie Smole) miasto Pilicę oraz wsie Biskupice, Dobra, Kąpiołki, Kidów, Konikowa, Sławinów, Smole i Złożeniec, położone w najbliższym otoczeniu warowni. Oprócz nich we władaniu panów na Pilczy znajdował się klucz mrzygłowski oraz osady i kuźnice żelaza: Niwki, Zawiercie Bilanowice (obecnie Blanowice).

Pierwszym właścicielem zamku z nowej linii rodu był Jan z Pilicy herbu Leliwa. Nowy teutonariusz również należął do elity politycznej ówczesnej Polski, piastował m.in. godności wojewody krakowskiego (1459-1472) i kasztelana krakowskiego (1479-1484). Ostatni przedstawiciel rodu Pileckich również Jan, starosta horodelski sprzedał w 1570 roku zamek wraz z okolicznymi dobrami biskupowi krakowskiemu Filipowi Padniewskiemu. Biskup wkrótce przekazał włości pileckie swemu bratankowi Wojciechowi Padniewskiemu. Jednak nowy właściciel nie zamieszkiwał na zamku tylko w położonym u jego podnóża folwarku zwanym Smoleniem. W 1610 roku, na krótko przed swoją śmiercią, Wojciech Padniewski wzniósł w pobliżu miasta Pilicy nową rezydencję typu „palazzo in fortezza”. Od tej chwili stary zamek zwany już Smoleniem traci powoli na znaczeniu.

W czasie „potopu szwedzkiego” zamek został poważnie uszkodzony w wyniku ostrzału artyleryjskiego a wnętrza zaś ograbione. Następnie wycofując się żołnierze szwedzcy podpalili warownię.. Od tej pory nieremontowny zamek popadł w coraz większą ruinę, aż w końcu grożąca zawaleniem budowla została ostatecznie opuszczona.

W połowie XIX wieku ówczesny właściciel dóbr pilickich, Roman Hubicki polecił oczyścić teren przy południowym stoku wzgórza zamkowego. W trakcie prac na głębokości około 1 metra natrafiono na liczne fragmenty ludzkich kości oraz ostróg, toporów, strzemion. Te znaleziska wskazywałyby na stoczenie tutaj zaciętej bitwy. Pan Hubicki nakazał częściowe odkopanie Zamkową studni, która w później służyła do produkcji śrutu myśliwskiego wytwarzanego przez znaną firme „Batawia”.

W okresie po II Wojnie Światowej zamek zabezpieczono w formie trwałej ruiny i udostępniono do zwiedzania, natomiast na obszarze wzgórza zamkowego utworzono rezerwat krajobrazowy Smoleń.

Do naszych czasów zachowały się następujące fragmenty poszczególnych części założenia:

- zamek górny: cylindryczna wieża z wybitym u podstawy przez XIX-wiecznych poszukiwaczy skarbów otworem, mury obwodowe do wysokości około 1,5 metra z otworem wejściowym oraz partie fundamentowe budynku mieszkalnego;

- zamek dolny (wschodni): mury obwodowe, ostrołukowa brama;

- zamek dolny (zachodni): mury obwodowe w partiach, w których przylegały budynki dochodzące do wysokości drugiego piętra z otworami okiennymi strzelnicami, pozostałości ścian działowych i fundamentów budynków mieszkalnych, ruiny bramy wjazdowej oraz w znacznej części zasypana studnia.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Współczesny plan ruin zamku' (wg Katalogu zabytków sztuki w „Leksykon zamków w Polsce”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

WIDOKI ZAMKU

Widok zamku od północy (autor Z. Vogl, akwarela 1792 rok) - rysunek pochodzi z „Leksykon zamków w Polsce”

LEGENDY I PODANIA

Jak z każdym zamkiem również i z tym, w Smoleniu, związanych jest kilka opowieści o ukrytych tam skarbach. Być może znajdują się one w ciągnących się pod zamkiem lochach, do których wejścia zostały zasypane. Podobno ich wylot znajduje się w niedalekiej jaskini Biśnik. Inna opowieść mówi o tajemnym korytarzu, na który natrafiono podczas drążenia studni. Ma to być wypłukany przez wodę korytarz tuż nad lustrem wody. To właśnie tam miano przechowywać najcenniejsze rzeczy. O skrytce wiedziało niewielu a szkielety tych co mieli zbyt długi język leżą przy skrzyniach ze złotem.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

BIBLIOGRAFIA

1. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej w przestrzeni społecznej XIV-XV wieku” w „Zamki i przestrzeń społeczna w Europie środkowej i wschodniej” Warszawa 2002
2. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej - geneza funkcje konteksty” Kielce 1998
3. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
4. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
5. Robert Krajewski, Robert Kubiszyn „Orle gniazda i warownie jurajskie” Warszawa 1997
6. Ryszard Rogiński „Zamki i twierdze w Polsce - historia i legendy” Warszawa 1990

Copyright © 2006 Paweł Soczewski