Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Do naszych czasów zachowały się mury magistralne głównego budynku oraz słabo czytelne w terenie relikty muru obwodowego i wieży bramnej.

Lokalizacja:

Ruiny zamku znajdują się na Górze Święty Krzyż, przy drodze z Bydlina do Załęża, na przeciwko cmentarza legionistów z 1914 roku.

Wstęp na teren:

Wolny

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Wolbrom (około 8 km), Olkusz (około 15 km)

Dojazd samochodem:

Drogami lokalnymi od dróg wojewódzkich 791, 793, 783.

Warte zobaczenia:

Niedaleki Olkusz jest jedną z najstarszych osad górniczych (ołów, cynk, srebro) w Polsce, która prawa miejskie otrzymała już w 1299 roku. W samym mieście zachowało się kilka cennych zabytków. Najwartościowszym jest gotycki kościół parafialny św. Andrzeja (1.poł. XIV w., rozbud . XV i XVII w., przebud koniec XIX w.) w którym warto zwrócić uwagę na gotyckie odrzwia (XV w.), manierystyczną kaplice Loterańską (1620), w kaplicy św. Anny na późnorenesansową polichromię, posąg Madonny z Dzieciątkiem (koniec XV w.), cztery dwustronne malowane skrzydła poliptyku (ok. 1485) wprawione w późnorenesansowe ołtarze, krusyfiks (XIV/XV), gotycki posąg Chrystusa Frasobliwego (pocz. XVI w.). Oprócz kościoła w mieście znajdują się: kaplica św. Jana Kantego (1738), drewniana kapliczka (XIX w.), fragmenty murów miejskich ze zrekonstruowaną basztą (XIV/XV w.), w rynku kamienice (XVI i XVII w. przebud. XVIII i XIX w.), ślady dawnych robót górniczych (Sztolnia Ponikowska).Zamki w okolicy: Smoleń, Rabsztyn.

HISTORIA ZAMKU

Pierwsza wzmianka źródłowa o castrum Bydlin zwanym również fortalicjum Załęże pochodzi z 1398 roku, wówczas to właścicielem Bylina byli rycerze Niemierza i Pełka, synowie Niemierzy z Gałowa herbu Strzała. Zamek powstał zapewne kilka lat wcześniej, jednak skomplikowane stosunki własnościowe dotyczące zamku i dóbr bydlińskich, które wyłaniają się z dokumentów z końca XIV wieku uniemożliwiają pewne określenie fundatora warowni. Obecnie badacze przyjmują, że zamek wzniósł Niemierza starszy (zm.p. 1389 roku) lub jego ojciec, Pełka (zm.p. 1379).

Będący typową niewielką rezydencją możnowładczą zamek został wzniesiony na zniwelowanym ostańcu skalnym, bez śladów wcześniejszego osadnictwa tzw. surowym korzeniu. Głównym (pierwszym murowanym) elementem założenia był wysoki (co najmniej trzy kondygnacje) dom mieszkalny na planie prostokąta o wymiarach 11,4x24 metra i grubości murów 2,3 metra, wymurowany z miejscowego wapienia. Budowla była oskarpowana na narożach a jej północno-zachodnia ściana dodatkowo wzmocniona była dwoma przyporami. Wejście do budynku znajdowało się na osi elewacji, na wysokości 2,5 metra nad poziomem dziedzińca. Na każdej kondygnacji (rozdzielone drewnianymi stropami) najprawdopodobniej znajdowały się po dwa pomieszczenia a przyziemie pełniło funkcje piwnicy.

Budynek mieszkalny został usytuowany w północno-zachodniej części wzgórza natomiast pozostałą jego część zajmował niewielki półkolisty dziedziniec. W drugiej fazie budowy, pod koniec XIV wieku (w bezpośredniej bliskości warstwy budowlanej odnaleziono denar bity w mennicy krakowskiej w czasach Ludwika I Węgierskiego) dziedziniec został otoczony murem obwodowym z wieżą bramną od strony północno-wschodnie. Mur poprowadzono w taki sposób, że północno-zachodnia ściana budynku mieszkalnego była jednocześnie zewnętrzną kurtyną zamku. Dodatkowo całość założenia otoczono fosą poprzedzoną kamienno-ziemnym wałem.

Potomkowie fundatorów zamku utrzymali się w Bylinie i na niewielkich okolicznych włościach (miasto Bydlin oraz wsie: Załęże, Domaniewice i Stara Wieś) do drugiej połowy XV wieku, kiedy to dobra przeszły w ręce Brzezickich. Po nich zamkiem władali Szczepanowscy i Bonerowie. Ostatnimi dziedzicami zamku byli Firlejowie, którzy w drugiej połowie XVI wieku przekształcili go w świątynię. Tutaj jednak przekazy źródłowe nie są do końca jednoznaczne. Jedne mówią, że w 1570 lub 1571 roku Jan Firlej przeznaczył już funkcjonujący kościół katolicki na zbór ariański. Funkcjonował on stosunkowo krótko, bo już w 1594 roku Mikołaj Firlej przywrócił go katolikom. Wówczas też nadano mu wezwanie Św. Krzyża. Druga wersja mówi, że zamek funkcjonował do końca XVI wieku i dopiero wtedy z inicjatywy wspomnianego wcześniej Mikołaja Firleja przekształcony został na świątynię katolicką.

Adaptacja na kościół całkowicie zmieniła wnętrze budowli. Zamurowano pierwotne otwory okienne (w tym zewnętrzne strzelnice) i drzwiowe oraz w przybliżeniu w połowie długości budowli wzniesiono ścianę tęczową wydzielający prezbiterium i nawę główną. Budynek otrzymał nowe wejście na poziomie dziedzińca oraz tzry nowe okna od jego strony. W trakcie badań archeologicznych odkryto w pobliżu ściany tęczowej pozostałości krypty. Była ona częściowo wykuta w skale a częściowo obmurowana kamieniami na glinianej zaprawie. Ponadto z obu stron krypty odsłonięto dwa pojedyncze groby wykute w skale.

W 1655 roku podczas potopu szwedzkiego oddziały z korpusu generała Burcharda Mullera zmierzające pod Częstochowę spaliły budowlę. Próbę jej odbudowy podjedli na początku XVIII wieku ówcześni jej właściciele - Męcińscy. Jednak częste napady rabunkowe spowodowały dalsze zniszczenia świątyni. Ostatecznie pod koniec XVIII wieku w wyniku pożaru została ostatecznie opuszczona.

Do naszych czasów zachowały się mury magistralne głównego budynku oraz słabo czytelne w terenie relikty muru obwodowego i wieży bramnej.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Plan zamku (wg B. Muzolf w „Leksykon zamków w Polsce”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej - geneza funkcje konteksty” Kielce 1998
2. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej w przestrzeni społecznej XIV-XV wieku” w „Zamki i przestrzeń społeczna w Europie środkowej i wschodniej” Warszawa 2002
3. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
4. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
5. Robert Krajewski, Robert Kubiszyn „Orle gniazda i warownie jurajskie” Warszawa 1997

Copyright © 2006 Paweł Soczewski