Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Przetrwały jedynie pozostałości murów przyziemia. Na miejscu budynku południowego stoja ruiny klasycstycznego pałacu.

Lokalizacja:

Brak danych

Wstęp na teren:

Wstęp wolny

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Bieżuń (około 15 km), Żuromin (około 17 km), Mława (około 25 km)

Dojazd samochodem:

Drogami lokalnymi z Bieżunia , Żuromina lub Mławy.

Stacja kolejowa:

Mława

Dojazd autobusem:

Szreńsk (PKS)  

Warte zobaczenia:

Gotycki kościół z przełomu XIV i XV wieku. W jednej z jego kaplic znajduje sie trenesansowy nagrobek Feliksa Szreńskiego wykonany w 1546 roku jeszcze za życia fundatora.

HISTORIA ZAMKU

Jak wykazały badania archeologiczne historia umocnień warownych w Szreńsku sięga już X wieku. Pierwotnie istniał tutaj niewielki drewniano-ziemny gród (wzmiankowany po raz pierwszy w 1065roku), który w XII wieku rozbudowano tak, że jego powierzchnia wynosiła około 600 m2. We wczesnym średniowieczu na wschód od grodu powstała osada o charakterze rzemieślniczo-handlowym, która z czasem uzyskując prawa miejskie została przeniesiona na miejsce dzisiejszej wsi (na zachód od grodu). W 1383 książę mazowiecki Siemowit III potwierdził, wydane przez swego ojca, nadanie praw własności na gród w Szreńsk i okoliczne dobra Stanisławowi Gradowi z Kowalewa. Jednocześnie w dokumencie tym władca nadał miastu prawo chełmińskie w miejsce wcześniejszego polskiego. Od tego momentu miasto i gród stały prywatną własność rodu rycerzy mazowieckich herbu Dołęga - Szreńskich. Jego najwybitniejszym przedstawicielem był żyjący w pierwszej połowie XVI wieku Feliks Szreński, wojewoda płocki, jedna z najwybitniejszych osobowości na Mazowszu w owego czasu. Możnowładca ten postanowił przekształcić rodową siedzibę w rezydencję godną swojej pozycji - zamek, który po ukończeniu, w drugiej ćwierci XVI wieku, prac budowlanych uchodził, według opinii współczesnych, za najwspanialszy na Mazowszu.

Murowany, późnogotycki zamek wzniesiony został z cegły (obok ruin odkryto pozostałości cegielni) na planie nieregularnego czworoboku zbliżonym do owalu. Taki kształt wynikał z posadowienia warowni na koronie wcześniejszego grodu. Warownia składała się z co najmniej czterech budynków otoczonych murem obwodowym wzmocnionym na narożach czterema okrągłymi wieżyczkami z ceglaną podłogą. Dwa najważniejsze budynki wewnętrznej zabudowy wznosiły się przy kurtynach południowej i północnej. Kamienica stojąca przy tej pierwszej kurtynie, zwana „pokojami pańskimi”, była dwutraktową, piętrową podpiwniczoną budowlą o wymiarach 20x15 metra. Jak wynika z opisów lustracyjnych od frontu miała ona loggię, zaś na narożach wykusze zwane altankami. Naprzeciwko „pokojów pańskich” znajdował się „kamienica wielka” o przeznaczeniu zapewne gospodarczym. Podczas badań archeologicznych w jej piwnicach natrafiono na pozostałości pieca i prawdopodobnie studni bądź zbiornika na wodę. To tego budynku przylegały murowana oficyna i drewniana stajnia.

Wjazd do zamku wiódł od strony miasta, przez przedzamcze i chroniony był potężnym, wysuniętym przed lico murów dwuczłonowym budynkiem bramnym. Jego ponad metrowej grubości mury posadowione były na warstwie ciętych wzdłuż drewnianych belek, co zabezpieczało konstrukcję przed osiadaniem w grząskim gruncie. Dodatkowo budowlę podparto trzema skarpami i wzmocniono kamienną ławą z pionowo powbijanymi palami drewnianymi. Budynek bramny podzielony był na dwie części: północną pełniącą funkcje strażnicy i południową będącą właściwą bramą. Przejazd bramny miał formę przesklepionego pomieszczenia (szerokość 4.5 metra i długość 7 metrów) z drewnianą podłoga - pomostem, pod którym znajdowała się piwnica służąca za więzienie. Od strony zewnętrznej do bramy prowadził most zwodzony przerzucony nad płytką, ale szeroką (20 metrów) mokrą fosą. Pewną ciekawostkę stanowi odkryty fragment dziedzińca zamkowego, mianowicie przy wjeździe kamienie brukowe zastały ułożone w sposób podkreślający dwa pasy jezdne z rowkiem odpływowym.

Na przeciwko budynku bramnego, we wschodniej kurtynie, znajdowała się prostokątna budowla zakończona od zewnątrz absydą. Badacze interpretują ją jak barbakan mający za zadanie bronić znajdujące się w pobliżu furty w murach obwodowych, bądź też jako kaplicę św. Stanisława wspomnianą w lustracji z 1775 roku.

Dodatkowi przeszkodami chroniącymi całość założenia obronnego były bagna i podmokłe łąki zasilane wodami pobliskich rzeczek - Mławki i Przylepnicy.

W rękach rodziny Szreńskich nowowzniesiony zamek nie pozostał jednak zbyt długo. Już w drugiej połowie XVI wieku zmienił właścicieli i byli nimi kolejno: Noskowscy, Bielińscy i Podolscy.

Kres świetności tej rezydencji przyniosły wojny szwedzkie w XVII wieku, kiedy to miasto i zamek zostały zniszczone. Jeszcze przed 1752 rokiem K. Stopkowski próbował przywrócić rangę posiadłości remontując zamek. Pomimo tych prac zamek powoli pustoszał. W połowie XVIII wieku warownia stanowiła twierdzę konfederatów barskich, a potem popadła w całkowitą ruinę. W 1799 roku stała jeszcze brama wjazdowa. W XIX wieku zamkowe ruiny zostały rozebrane a na miejscu budynku południowego wzniesiono klasycystyczny pałac, który spalił się w 1948 roku i od tego czasu pozostaje ruiną.

Niestety najprawdopodobniej za kilka lat po tym niegdyś wspaniałym założeniu obronnym nie pozostanie żaden ślad, miejscowa ludność powoli acz systematycznie rozbiera ruiny. Dzieje się to za cichym przyzwoleniem, władz miasta, które z chęcią pozbyłyby się „kłopotliwego” zabytku a na jego miejscu widziałyby park.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Rzut zamku (wg H. Siuder w „Leksykon zamków w Polsce”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Próba rekonstrukcji zamku (autor H. Siuder z uzupełnieniami J. Salma) - rysunek pochodzi z „Leksykon zamków w Polsce”

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
2. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
3. Robert Kunkel „Architektura gotycka na Mazowszu”  
4. Tadeusz Zagrodzki „Zamek w Czersku w świetle badań architektonicznych” w „Podług nieba i zwyczaju polskiego” Warszawa 1988

Copyright © 2006 Paweł Soczewski