Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Zamek zrekonstrowany w XVII-wiecznym kształcie.

Lokalizacja:

Zamek znajduje sie w parku niedaleko Palcu Na Rozdrożu, tuż przy Trasie Łazienkowskiej. Adres (ul. Aleje Ujazdowskie 6)

Wstęp na teren:

W zamku znajduje się siedziba Centrum Sztuki Współczesnej i dostęp do zamku może być częściowo utrudniony.

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

WARSZAWA

Dojazd samochodem:

Węzeł dróg krajowych nr 2, 7, 8, 17, 61, 79 i wojewódzkich nr 580, 719, 724, 801, 631, 637.

Stacja kolejowa:

Warszawa

Dojazd autobusem:

Warszawa Stadion (PKS), Warszawa Zachodnia (PKS)  Komunikacja miejska

Warte zobaczenia:

W pobliżu zamku znajduje się Ogród botaniczny i zespół pałacowo-parkowy zwany Łazienkami Królewskimi. Niedaleko jest również na Starówkę, wpisaną na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

HISTORIA ZAMKU

Obszar Jazdowa, później zwanego Ujazdowem ze względu na swoje wysokie położenie (skarpa wiślana) i pocięcie głębokimi wąwozami stanowił dogodne miejsce do lokalizacji założeń obronnych. Tradycje osadnicze tego terenu sięgają już VII wieku, dowodzą tego archeologiczne znaleziska w postaci fragmentów ręcznie lepionych naczyń glinianych, pozostałości domów i umocnień obronnych z gliny i kamienia. Właśnie w tym miejscu wzniesiono gród książęcy, zwany Jazdowem strzegący przeprawy przez Wisłę i szlaku handlowego biegnącego z Czerska do Zakroczymia. Niestety dokładna lokalizacja grodu jest zagadką. Sytuowano go w różnych miejscach: na terenie Ogrodu Botanicznego, na miejscu Zamku Ujazdowskiego lub w jego pobliżu a nawet na wzgórku poniżej skarpy przy obecnym Kanale Piaseczyńskim, wrzeszczcie (najbardziej prawdopodobne) na tarasie skarpy tuż nad obecnym budynkiem Starej Pomarańczarni. Gród Jazdowski był najprawdopodobniej drewniano-ziemny i otoczony był podgrodziem. W Jazdowie często gościli książęta mazowieccy polujący w rozpościerającym się poniżej skarpy lesie łęgowym, pełnym różnorodnej zwierzyny. Pierwsza udokumentowana data z historii nie tylko Jazdowa ale i późniejszej Warszawy to rok 1262. Wówczas gród został zdobyty i spalony przez wojska litewskie. W czasie walk zginął książę mazowiecki Ziemowit I. Jeszcze raz Jazdów był zdobyty w trakcie walk pomiędzy książętami na Mazowszu w 1281 roku. Po tym wydarzeniu zdecydowano o przeniesieniu książęcej siedziby na nowe lepiej ufortyfikowane miejsce - obecny Zamek Królewski w Warszawie. Jednak decyzja ta nie spowodowała upadku Jazdowa. Gród odbudowano i stanowił on ośrodek administracyjny pobliskiej osady lub osad. Służył jako miejsce zjazdów i sądów. Co działo się z grodem później niewiadomo. Przypuszczalnie toczyło się tutaj normalne życie wiejskie w pobliżu miasta - Warszawy.

Kolejna wzmianka w materiałach źródłowych odnosi się do roku 1516, kiedy to we dworze jazdowskim mieszkała księżna mazowiecka Anna z Radziwiłłów, wdowa po Konradzie III, wraz z synami Januszem i Stanisławem oraz z córkami. Był to już jednak inny obiekt niż gród. Jego lokalizacji również nie znamy. Była to budowla drewniana, flankowana przez dwie murowane wieże i broniona od zachodu przez mur. W 1526 roku po śmierci ostatniego przedstawiciela męskiej linii rodu książąt mazowieckich (okoliczności śmierci są bardzo tajemnicze, nie wyklucza się otrucia z polecenia dworu krakowskiego), cała dzielnica została przyłączona do Korony. Odtąd leżąca w połowie drogi połowie drogi pomiędzy Litwą i Koroną Warszawa wraz z sąsiednim Ujazdowem gościły królów przybywających na sejmy polsko-litewskie. W 1526 roku w Ujazdowie zatrzymał się król Zygmunt I Stary.

W 1548 roku po śmierci Zygmunta Starego Mazowsze i Podlasie stały się wdowią wyprawą królowej Bonny. Urządziła ona w Ujazdowie swoją rezydencję (nowy dwór, ogrody i folwark). Lokalizacja nowego dworu jest sporna. Do niedawna uważano, że wznosił się w miejscu późniejszego drewnianego pałacu Anny Jagiellonki (na północ od obecnego Zamku Ujazdowskiego). Jednak ostatnio Teresa Zarębska wysunęła hipotezę, że miejscem dworu Bonny miał być teren współczesnego Belwederu. Świadczyć o tym ma fakt odnalezienia starych planów Belwederu i znalezienie w jego ścianach gotyckich partii murów. Po śmierci starej królowej ujazdowskie dobra odziedziczyła jej córka Anna Jagiellonka. Wzniosła ona nowy drewniany pałac. Założono go na planie wydłużonego prostokąta z piętrowym krużgankiem w obu elewacjach. Budowla poprzedzona rozległym kwaterowym ogrodem. Pałac usytuowano najprawdopodobniej w pobliżu dawnego folwarku na północ od obecnego wykopu Trasy Łazienkowskiej. W 1578 roku w tym pałacu miało miejsce znaczące wydarzenie - ślub Jana Zamoyskiego i Krystyny Radziwiłłówny. Uroczystość tę uświetniła swoją wizytą para królewska Stefan Batory i Anna Jagiellonka, i premiera „Odprawy posłów greckich” Jana Kochanowskiego. Po rękopis tego dzieła pojechał specjalnie umyślny goniec do Czarnolasu, gdyż poeta miał tylko jeden egzemplarz tego dzieła.

W związku z przeniesieniem stolicy z Krakowa do Warszawy król Zygmunt III Waza w 1624 roku rozpoczął budowę swojej prywatnej rezydencji - Zamku Ujazdowskiego. Budowlę zaprojektowaną przez Matteo Castellego lub Konstantego Tencallę wzniesiono około 120 metrów na południe od pałacu Jagiellońskiego na skraju skarpy wiślanej idealnie na osi załamanego pod kątem biegu Wisły. Tym sposobem z rezydencji królewskiej rozciągał się wspaniały widok na rzekę a zarazem zamek był idealnym punktem orientacyjnym dla zbliżających się do Warszawy statków rzecznych.

Zamek Ujazdowski założony został na planie kwadratu z czterema narożnymi sześciobocznymi wieżami zwieńczonymi kopułowymi hełmami z latarniami. Była to budowla jednopiętrowa (wieże dwupiętrowe) przykryta wysokim dachem z kwadratowym wewnętrznym dziedzińcem mającym do południa i zachodu arkadowe krużganki. Wjazd do zamku umieszczony był w skrzydle zachodnim, a schody na piętro - w skrzydle południowym. Zamek Ujazdowski raczej był zamkiem tylko z nazwy gdyż jego urządzenia obronne spełniały rolę czysto dekoracyjną. Architektonicznie nawiązywał zarówno do późnego renesansu jak i wczesnego baroku. Wnętrza zamkowe posiadały wspaniały wystrój wewnętrzny (plafony) jak bogatą kolekcję dzieł sztuki. Zadbał oto następca Zygmunta III Wazy na tronie polskim, jego syn Władysław IV.

Kres świetności tej rezydencji położyły wojny szwedzkie zwane „potopem”. W ich trakcie zamek na swoją rezydencję obrał szwedzki monarcha Karol Gustaw. Opuszczając go, ogołocił ze wszystkich dzieł sztuki, przechowywanego księgozbioru, a nawet marmurowych elementów dekoracji. Poi wojnie opustoszałą budowlę otrzymał Tytus Livius Boratinii, który w latach 1659 - 1665 urządził tutaj mennicę. W 1668 roku król Jan Kazimierz oddał podupadłą rezydencję wraz z otaczającymi dobrami Teodorowi Denhoffowi, podkomorzemu koronnemu, a ten w sześć lat później odsprzedał Stanisławowi Herakliuszowi Lubomirskiemu, marszałkowi wielkiemu koronnemu. W 1683 roku nadanie to zostało potwierdzone przez Sejm Walny i Ujazdów stał się dziedziczna własnością Lubomirskich. Właśnie z panowaniem Lubomirskich związany jest drugi okres świetności ujazdowskiego zamku. Z polecenia Stanisława Herakliusza architekt Tylman z Gameren odnowił wnętrza zamku i sporządził plany miasteczka na jego przedpolu. Marszałek zaś zapełnił na nowo wnętrza bogatą kolekcją dzieł sztuki. Na początku XVIII wieku zamek był dzierżawiony przez króla Augusta II Mocnego. Architekci z jego otoczenia przygotowywali różne koncepcje przebudowy obiektu, które jednak nigdy nie zostały zrealizowane.

W 1764 roku zamek nabył jeszcze jako stolnik litewski król Stanisław August Poniatowski i z jego rozkazu w 1766 roku rozpoczęto przebudowę budowli wedłóg projektu Dominika Merliniego. W zamku rozebrano stare mury i wybito nowe otwory okienne, usunięto stare sklepienie nad głównymi schodami w skrzydle południowym, które nabrało charakteru bardziej reprezentacyjnego. Urządzono m. in. Salę Canalettam, Bibliotekę, Gabinet Królewski, Pokój Marmurowy i Chińska Kawiarnię. W 1767 roku dalej trwały prace budowlane. W ich wyniku nadbudowano zamek od wschodu i zachodu o dodatkowe piętro, a skrzydło frontowe ozdobiono kopułą. Przed skrzydłem wschodnim wzniesiono taras na ośmiu kolumnach. We wnętrzu powstała kaplica z kolumnadą i kopułą. Zewnętrzne elewacje zamku pokryto boniowaniem w rustykę.

Prace remontowe przeciągały się, powstawały coraz to nowe projekty, król natomiast coraz bardziej pochłonięty był swoim nowym pomysłem - Łazienkami. W połowie lat siedemdziesiątych powstał nawet pomysł całkowitego wyburzenia zamku i wzniesienia na jego miejscu pałacu. Ostatecznie w 1784 roku Stanisław August zdecydował przeznaczyć Zamek Ujazdowski na koszary dla wojska. Funkcja zamku zmieniła się dopiero w dobie Księstwa Warszawskiego, kiedy to postanowiono urządzić w nim szpital, to tutaj przywożono rannych żołnierzy w bitwie pod Raszynem. Szpital przetrwał w zamku do 1939 roku, a wiec prawie przez 130 lat.

We wrześniu 1939 roku szpital-zamek został spalony a jego ruiny zostały rozebrane w 1954 roku (zostały tylko piwnice).

Tę chybioną decyzję naprawiono w latach siedemdziesiątych XX wieku, kiedy to na fali sukcesu polityczo-ideologicznego, jakim była odbudowa Zamku Królewskiego, wykorzystano społeczne fundusze na odbudowę i Zamku Ujazdowskiego. Autorem rekonstrukcji był Piotr Biegański. Zamek odtworzono w kształcie z XVII wieku, jednak z pewnymi niedokładnościami: zrezygnowano z pełnej odbudowy krużganków oraz znacznie wywyższono dach nad ryzalitem wschodnim.

Obecnie w zamkowych murach ma swoją siedzibę Centrum Sztuki Współczesnej.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

WIDOKI ZAMKU

Zamek Ujazdowski (autor nieznany, rysunek z około 1730 roku) - rysunek pochodzi z „Wielka księga Łazienek”

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Marek Kwiatkowski „Wielka księga Łazienek”  2002
2. Ryszard Rogiński „Zamki i twierdze w Polsce - historia i legendy” Warszawa 1990

Copyright © 2006 Paweł Soczewski