Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Relikty zamku nie są obecnie widoczne na powierzchni gruntu, jedyną czytelną pozostałością są niezbyt wyraźne ślady fosy.

Lokalizacja:

Brak danych

Wstęp na teren:

Brak danych

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Wolbrom (około 15 km), Zawiercie (około 37 km)

Dojazd samochodem:

Drogami lokalnymi z Pilicy (od wojewódzkich nr 790, 794) lub Wolbromu (od wojewódzkiej nr 794).

Stacja kolejowa:

Zawiercie, Wolbrom, Mstyczów

Dojazd autobusem:

Żarnowiec (PKS)  

Warte zobaczenia:

W samym mieście warto zwrócić uwagę na gotycki kościół parafialny fundacji Kazimierza Wielkiego (ok. poł. XIV w.), gruntownie odnowiony w stylu neogotyckim około 1910 r.Z Żarnowca niedaleko jest do trzech warowni jurajskich: zamku Pilcza w Smoleniu, w Pilicy nowożytnej rezydencji Pileckich typu „palazzo in fortezza” oraz chyba najbardziej znanego Ogrodzieńca w Podzamczu.

HISTORIA ZAMKU

Tradycje osadnicze Żarnowca sięgają czasów wczesnopiastowskich. Owa osada była ośrodkiem opolnym i miejscem na tyle znanym, że kronika Galla Anonima jej nazwą określiła miejsce bitwy pomiędzy księciem Władysławem Hermanem a jego synami, Bolesławem i Zbigniewem. Prawdopodobne jest, że istniał tutaj gród warowny, który zabezpieczał ważny szlak handlowy z Małopolski przez Śląsk do Wielkopolski a od XII wieku przechodził rozbudowy w wyniku, których być może otrzymał jakieś dzieła murowane. W źródłach zachowała się wzmianka o istnieniu w Żarnowcu podpiwniczonej strażnicy książęcej.

Przed 1330 roku osada otrzymała prawa miejskie. Istnieje hipoteza, że właśnie w związku z tą akcją lokacyjną po swoim wstąpieniu na tron król Kazimierz Wieki przeprowadził rozbudowę dawnego grodu-strażnicy do murowanego zamku. Podobna ewolucja miała miejsce w pełniącym taką sama rolę na tym szlaku komunikacyjnym pobliskim Lelowie.

Pierwsza wzmianka o żarnowickim zamku pochodzi z kroniki Jana Dlugosza. Co ciekawe nie jest on wymieniony we fragmencie gdzie dziejopis wymienia fundacje budowlane Kazimierza Wielkiego a przy okazji opisu oddalenia przez króla, żony Adelajdy Heskiej. A oto, co zanotował kronikarz: „Rzeczona zatem królowa polska, Adelajda, która w zamku żarnowieckim, ozdobnie przez król Kazimierza z cegieł zmurowanym, jak wygnanka jaka i podła niewolnica wysiadywała (...)”. Królowa w Żarnowcu przebywała przez półtora roku, od stycznia 1355 roku do września 1356 roku.

Jak podaje Długosz zamek został wzniesiony około 1341 roku pośród podmokłych łąk na niewielkim wzniesieniu terasy nadzalewowej, u zbiegu Pilicy i Uniejówki. Było czworoboczne założenie o wymiarach 105 x125 metra otoczone trzy częściowym obwodem warownym. Patrząc od zewnątrz była to szeroka na około 22 metra i głęboka na około 1,5 metra mokra fosa o brzegach umocnionych drewnem, zasilana wodami Pilicy. Drugi składnik obwodu stanowił pas ziemny (wolny od zabudowy) o szerokości 11,5 metra, a trzeci kamienny mur obwodowy o grubości 1,6 metra i wzmocniony czworobocznymi wieżami. Dotychczas odkryto relikty dwóch: w północno-wschodnim narożniku (9 x 10 metra) oraz pośrodku kurtyny zachodniej (6 x 4 metra). Wjazd do zamku prowadził od strony miasta przez wieżę bramną usytuowaną na osi wschodniej kurtyny.

Główny budynek mieszkalny wzniesiono z cegły (!) przy zachodniej kurtynie. Była to budowla jednotraktowa, prawdopodobnie dwukondygnacyjna o wymiarach 13,4 x 49 metra. Zabudowę wewnętrzną uzupełniały budynki drewniane.

Niestety późniejsze przekształcenia średniowiecznej warowni nie zostały do tej pory jeszcze w pełni rozpoznane. W trakcie prac archeologicznych prowadzonych w latach 1993-1994 oprócz wspomnianych już elementów średniowiecznych okryto w północnej części założenia relikty budynku datowanego na XVI wiek. Była to budowla o długości 46 metrów i nieznanej szerokości podzielona na dwa pomieszczenia i nasadzona skośnie na wcześniejsze mury obwodowe. Odsłonięto również ślady przeróbek o charakterze reprezentacyjnym (m.in. portyk, loggia) okolic głównego wejścia do budynku mieszkalnego. Elementy te datowane są na XVII-XVIII wiek.

Za czasów króla Władysława Jagiełły w Żarnowcu mieściła się tzw. stacja królewska, z której w czasie podróży po kraju korzystał władca i towarzyszący mu orszak. Zamek ten należał do jednych z częściej odwiedzanych w przez tego monarchę zamków w Małopolsce - bywał tutaj aż 22 razy. W kolejnych latach dobra żarnowieckie stanowiły tenutę królewską, którą władali starostowie niegrodowi. W 1524 roku za starosty Andrzeja Gnoinskiego wielki pożar strawił miasto wraz z zamkiem. Po tych wydarzeniach warownia została najprawdopodobniej szybko odbudowana gdyż lustracje z XVI i XVII wieku przekazują obraz funkcjonującego zamku, którego najważniejszym budynkiem była „kamienica wielka”. Kres jego funkcjonowania nastąpił w połowie XVII wieku, kiedy to wojska szwedzkie zniszczyły miasto i zamek. Próbę odbudowy podjęto dopiero 100 lat później, w latach 60-tych XVIII wieku. Niestety już w 1775 roku zamek po raz kolejny staje się ofiarą pożaru, w którego wyniku ponownie popada w ruinę. Lustracja z 1789 roku opisuje już tylko zniszczone budynki otoczone kanałem (fosa). Zamkowe ruiny zostały ostatecznie rozebrane na przełomie XVIII i XIX wieku.

Relikty zamku nie są obecnie widoczne na powierzchni gruntu, jedyną czytelną pozostałością są niezbyt wyraźne ślady fosy.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Plan zamku (wg J. Augustyniak w „Leksykon zamków w Polsce”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej - geneza funkcje konteksty” Kielce 1998
2. Marceli Antoniewicz „Zamki na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej w przestrzeni społecznej XIV-XV wieku” w „Zamki i przestrzeń społeczna w Europie środkowej i wschodniej” Warszawa 2002
3. Jerzy Augustyniak „Zamek w Żarnowcu nad Pilicą - w świetle wyników dwóch sezonów badań” w „Człowiek i środowisko naturalne Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej” Dąbrowa Górnicza 1995
4. Jerzy Augustyniak „Pierwszy sezon badań wykopaliskowych na zamku w Żarnowcu nad pilicą, województwo katowickie”  
5. Antonina Jelcz „By czas nie zaćmił i niepamięć - wybór kronik średniowiecznych” Warszawa 1975
6. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
7. Leszek Kajzer „Z badań nad zamkami państwowymi pierwszych Jagiellonów” w „Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego” Kielce 2005

Copyright © 2006 Paweł Soczewski