Zamki w Polsce

Pomiń nawigację

Subskrypcja nowości

Informacje ogólne: 

Stan zachowania:

Zachowały sie mury obwodowe oraz obydwie wieże.

Lokalizacja:

Brak danych

Wstęp na teren:

Wolny na dziedziniec, płatny do wież (ekspozycja muzealna)

Informator turysty: 

Duże pobliskie miasta:

Ciechanów

Dojazd samochodem:

Skrzyżowanie dróg krajowych nr 50, 60 oraz wojewódzkich 615, 616 i 617.

Stacja kolejowa:

Ciechanów

Dojazd autobusem:

Ciechanów (PKS)  Do zamku dostać się można komunikacją miejską

Warte zobaczenia:

W mieście warto odwiedzić późnogotycką bazylikę Narodzenia NMP (1.poł. XVI w., rozbudowa po 1913 r., późnogotycki kościół Nawiedzenia NMP (1.poł. XVI w., przebud. 2.poł. XVII w.) oraz neogotycki ratusz (ok. poł. XIX).

HISTORIA ZAMKU

Ciechanów należy do najstarszych ośrodków osadniczych Mazowsza. Już w okresie przedpiastowskim, od co najmniej VII-VIII wieku, pełnił on funkcję stolicy obszaru zamieszkiwanego prze plemię ciechanowian. Dawny gród plemienny usytuowany był na tzw. Farskiej Górze. Jedno z dwóch jej wzniesień zajmowało założenie mieszkalno-obronne umocnione kamienno-ziemnym wałem i palisadą, natomiast drugie, stanowiło ośrodek kultu Swarożyca (miała się tam znajdować pogańska gontyna zastąpiona po przyjęciu chrześcijaństwa kościołem farnym pod wezwaniem św. Wojciecha - stąd wywodzi się obecna nazwa wzgórza). Najprawdopodobniej około 1010 roku gród Ciechanowski został zdobyty przez wojska Bolesława Chrobrego, który nie zdecydował się na jego zniszczenie a wręcz przeciwnie umocnił go tworząc silny ośrodek władzy książęcej kontrolujący świeżo podbite ziemie. Ów piastowski gród zaliczać można do jednego z największych na ówczesnych ziemiach polskich. Trójczłonowe założenie obronne o powierzchni 6 hektarów składało się z właściwego grodu warownego (1.7 hektara) otoczonego potężnymi drewniano-ziemnymi wałami oblicowanymi kamieniami zespolonymi ubitą gliną oraz dwóch podgrodzi: wschodniego i północnego zwanego w średniowiecznych dokumentach Rolą Zduńską.

Do niemal połowy XV wieku Ciechanów pełnił rolę zapory na północno-wschodnich rubieżach Mazowsza przeciwko częstym grabieżczym najazdom Prusów, Pomorzan, Litwinów a w późniejszym okresie Zakonu Krzyżackiego. O tym jak były one częste mogą świadczyć zachowane dokumenty źródłowe, w których obce wojska pod Ciechanowem odnotowano w latach: 1258, 1262, 1266, 1267, 1285, 1324, 1336, 1337, 1340, 1368. Pomimo tego zagrożenia Ciechanów rozwijał się również gospodarczo stając się regionalnym centrum wymiany towarów na trakcie handlowym wiodącym ku Prusom.

Wzrastającą rolę jako osady handlowej dostrzegł i docenił w 1266 roku książę Konrad II, który w 1266 roku nadał Ciechanowowi prawa miejskie. Rynek miasta wytyczono w okolicy obecnego placu Palcu Kościuszki, gdzie znajdowało się zapewne ówczesne, targowisko. W 1400 roku z niejasnych przyczyn książę Janusz I Straszy przelokował miasto około 800 metrów na północ. Badacze przypuszczają, że decyzja ta miała związek z zamiarem budowy zamku na drugim brzegu Łydyni. Warownia ta miała ochraniać nieufortyfikowane miasto.

Jednak dokładnej daty rozpoczęcia budowy zamku książęcego nie sposób ustalić. Obecnie przyjmuje się, że miało to miejsce na początku trzeciego dziesięciolecia XV wieku, a świadczają o tym rachunki książęce z 1429 roku przedłożone przez muratora mistrza Niclosa (budowniczy zamku w Liwie). Na ich podstawie (murator pozostał winny księciu pewną sumę pieniędzy) oraz przeprowadzonych badań archeologicznych przyjmuje się, że pierwsza faza budowy przebiegała dwu etapowo. W pierwszej zakończonej nie później niż w 1429 roku powstał pełen zarys murów obwodowych, podpartych skarpami, z dwiema wieżami od południa.

Na lokalizację zamku wybrano podmokły taras zalewowy w zakolu rzeki Łydyni. Był to teren niezwykle korzystny ze względu na obronność miejsca jednak na stawiał przed budowniczymi szereg problemów natury technicznej. Najpierw konieczne było odpowiednie przygotowanie podłoża. W tym celu specjalnie usypano suchą platformę o wymiarach 48 x 57 metra platformy. Skonstruowano ją z grubych konarów i gałęzi przesypując je żwirem oraz odłamkami cegieł. Dopiero na tak przygotowanym podłożu rozpoczęto zakładanie fundamentów. Jednak i na tym etapie natrafiono na trudności spowodowane nadmiarem wody. Ławie fundamentowej groziło późniejsze przemieszczenie i osiadanie na skutek wymywania przez wodę zaprawy. Aby się przed tym zabezpieczyć w dolnej ich partii (podziemnej) nie użyto do spojenia zaprawy, przestrzenie pomiędzy granitowymi głazami narzutowymi wypełniono żwirem i uszczelniono mchem oraz porostami. Dopiero na tak przygotowanym podkładzie rozpoczęto wznoszenie właściwych murów obwodowych o grubości 2.3 metra i wysokości 7.70 metra. Nie były one na całej wysokości wykonane z tego samego materiału, ich dolna część była kamienna (około 2.5 metra) zaś górna ceglana. Murów obwodowych nie zwieńczono blankowaniem zaś na odcinku wschodnim i zachodnim zostawiono strzępia dla późniejszego dowiązania budynku (Domu Dużego).

Na osi kurtyny południowej flakowanej dwiema wysuniętymi wieżami znajdowała się pierwotna, używana tylko w trakcie budowy, brama. W całości została ona umieszczona w kamiennej części muru. Niewyjaśniona pozostaje kwestia czy już wtedy w kurtynie zachodniej funkcjonowała furta (obecna brama zamkowa). W trakcie prac archeologicznych w warstwie odpowiadającej ówczesnemu poziomowi dziedzińca odkryto relikty ocembrowanej studni.

Pomimo wspomnianych wcześniej zabiegów „kłopoty z wodą” nie opuszczały budowniczych zamku. Liczne wówczas młyny wiejskie w dolinach Łydyni i Sony mogły mieć wpływ na podniesienie się poziomu wód gruntowych i zalewanie terenów w pobliżu zamku i miasta. Niewykluczone, że właśnie zalewanie zamku mogło być przyczyną przerwania prac budowlanych i rozliczenia się z muratorem.

Prace budowlane (drugi etap pierwszej fazy) wznowiono po kilku latach, wskazują na to rachunki książęce z lat 1431 - 1432. Aby zapobiec podsiąkaniu zdecydowano się na podniesienie poziomu dziedzińca o 1.5 metra poprzez nawiezienie 2300 m3 rdzawej gliny oraz podsypanie zamku od zewnątrz. Spowodowało to zagłębienie w gruncie południowej bramy wjazdowej. Nowy wjazd przesunięto na stronę zachodnią w pobliże wieży oraz wzmocniono przedbramiem z mostem zwodzonym. Sam wjazd prowadził po stupięćdziesięciometrowym, drewnianym pomoście przerzuconym nad mokradłami. I tutaj pewna ciekawostka, pomimo zmiany lokalizacji bramy wjazdowej nie zmieniono położenia mostu łączącego zamek z miastem. Nadal prowadził on do południowej kurtyny (starej bramy) a następnie wzdłuż murów, pod wieżą południowo-zachodnią do nowowzniesionej bramy.

W wyniku tych prac zmniejszyła się realna wysokość murów obwodowych i wież. W związku z tym podwyższono je i zwieńczono blankowaniem (tzw. poziom pierwszego krenelażu czytelny na obecnych murach zamkowych). Znajdowało się ono na różnych wysokościach, najwyżej w części północnej. Całość murów obwodowych obiegał drewniany ganek straży.

Równocześnie rozpoczęto wznoszenie południowej ściany Domu Dużego, którego wymiary wynosiły 48x10 metrów. W jego wnętrzu nadsypano około 0.70 metra gliny tak, że najniższa kondygnacja budynku częściowo znajdowała się pod poziomem dziedzińca. Była to budowla jednotraktowa, trójdzielna, dwukondygnacyjna, nakryta czterospadowym dachem. Pomieszczenia dolnej kondygnacji nakryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi wspartymi na ośmiobocznych filarach: we wschodnim i zachodnim - na jednym, w środkowym zaś na dwóch. Sklepione było również środkowe pomieszczenie drugiej reprezentacyjnej kondygnacji - sień, z której prowadziły wejścia do wielkiej czterookiennej sali po jednej stronie oraz do mniejszej, dwuokiennej komnaty po drugiej. Ze względu na nizinne położenie, a więc bezpośrednie zagrożenie, duże okna reprezentacyjnej kondygnacji musiały znajdować w elewacji od strony dziedzińca (południowej).

Gospodarcze zabudowania zamkowe przystawiono bezpośrednio do muru wschodniego i nakryto jednospadowym dachem.

Całość założenia otoczono fosą o brzegach umocnionych faszyną. O jej obronnym charakterze decydowała nie głębokość, zaledwie 0.8 metra ale szerokość (18 metrów) i grząskie dno.

Prace budowlane zostały zakończone około 1437 roku, w ich wyniku zamek otrzymał skończoną, chodź odmienną od pierwotnego założenia formę.

Kolejna prace budowlane na zamku podjęto już w latach 70-tych XV wieku, za panowania następcy fundatora, księcia Janusza II. Najprawdopodobniej ich bezpośrednią przyczyną był pożar, który wybuchł na zamku i w mieście w 1472 lub 1473 roku. Rozszerzono wówczas rezydencjonalno-mieszkalny program zamku. Dom Wielki nadbudowano o jedną kondygnację zaś dach został zwieńczony trójkątnymi ozdobnymi szczytami. Zmiany zaszły też we wnętrzu budynku. Najprawdopodobniej wtedy zmieniono krzyżowo-żebrowe, uszkodzone sklepienie zachodniego pomieszczenia pierwszej kondygnacji na kolebkowe oraz dostawiono nowy kwadratowy filar. Zlikwidowano również sklepienie środkowego pomieszczenia drugiej kondygnacji, przykryto je stropem belkowym. Na osi Domu Wielkiego wzniesiono obiekt identyfikowany obecnie jako zewnętrzna klatka schodowa.

W sylwetce zamku pojawił się też nowy obiekt tzw. Kurza Stopka, był to wykusz nadwieszony na wysokości zachodniego ganku straży na murze obwodowym, wsparty na kamiennych krotoszynkach i dostępny z poziomu drugiej kondygnacji Domu Wielkiego. Składał się z jednej izdebki o trzech przeszklonych oknach i nieznanym obecnie przeznaczeniu. Być może miał on służyć celom strażniczym. Niewykluczone też, że pełnił funkcje latryny.

Do kurtyny południowej dostawiono murowany, trójdzielny (z czasem wydzielone zostały kolejne pomieszczenia) budynek gospodarczy o szerokości 6.5 metra. Budynek przykryty był jednospadowym dachem krytym gontem. Mieściły się w nim licząc od wschodu: piekarnia, browar, mała sień, kuchnia oraz izba dla służby. Podczas prac badawczych prowadzonych na miejscu tego budynku odkryto relikty pieca. Uznano go za piec kuchenny jednakże jego konstrukcja, zbliżona do pieców typu hypokaustum, może sugerować, że pełnił on funkcję grzewczą dla pomieszczeń mieszkalnych lub też był to piec łaziebny.

Zabudowę zamkową uzupełniały dwa drewniane budynki gospodarcze dostawione do zachodniej i wschodniej części murów obwodowych. Budynek zachodni mieścił pomieszczenia mieszkalne dla służby. Nieznane natomiast pozostaje przeznaczenie zabudowań wschodnich. Znajdowały się one w miejscu wcześniejszych murowanych, prawdopodobnie zniszczonych w trakcie pożaru.

Podczas tej rozbudowy zamku zadbano również o jego funkcje obronne. Podwyższono mury obwodowe i wieże do jednolitej dla całego obwodu wysokości 9.80 metra. Był to ostateczny poziom krenelażu murów obwodowych. Jego ślady są obecnie czytelne na murach wież.

Ostatnim etapem prac prowadzonych w drugiej połowie XV wieku (przed 1477 rokiem) było wybrukowanie dziedzińca. Bruk ułożony został w regularną prostokątną siatkę o krawędziach z większych otoczaków i wypełnioną mniejszymi. Kamienie zostały ułożone pod odpowiednimi nachyleniami tak, że wzdłuż murów obwodowych i ścian budynków powstały kanały odpływowe. Ich reliktem jest otwór odpływowy we wschodniej kurtynie w pobliżu Domu Wielkiego.

Na przełomie XV i XVI wieku zamek ciechanowski należał do najwspanialszych i najważniejszych warowni księstwa mazowieckiego. Wnętrza budziły zachwyt, a przepych i zgromadzone w nich kosztowności świadczyły o zamożności książąt mazowieckich. W zamkowych murach przechowywano bogaty skarbiec książęcy. W okresie tym zaczęła się też zmieniać dominująca funkcja zamku. Wobec coraz mniejszego zagrożenia ze strony Zakonu Krzyżackiego zamek stopniowo przestał pełnić rolę przygranicznej strażnicy i stawał się książęcą rezydencją.

O tej zmianie funkcji może świadczyć modernizacja dokonana przez księcia Konrada II na przełomie XV i XVI wieku. Z jednej strony starano się dostosować funkcje obronne zamku do wymogów broni palnej, wieże otrzymały strzelnice kluczowe a jednocześnie podwyższono je o 13 metrów. Taka inwestycja wydaje się bardzo dziwna gdyż w owym czasie dążono do obniżenia elementów obronnych i przystosowania ich do broni palnej (wieże ogniowe, basteje). Podobne „modernizacje” przeprowadzono w mniej więcej tym samym czasie na zamkach w Liwie i Czersku. Wielce prawdopodobnym wyjaśnieniem takiego postępowania może być większa chęć nadania warowniom reprezentacyjności niż funkcji obronnych.

Być może wówczas już powstał budynek mieszkalny w zachodniej części dziedzińca. Była to budowla o szerokości 4 metrów i długości 11.5 metra oraz odsunięta od południowej ściany Domu Dużego o około 8 metrów.

W 1526 roku wygasa mazowiecka linia Piastów - księstwo zostaje inkorporowane do Korony a zamki przechodzą na własność królewską. Na koszt skarbu koronnego wyremontowano dachy ciechanowskiego zamku.

W 1547 roku niektóre mazowieckie zamki, w tym Ciechanów, weszły w skład oprawy wdowiej królowej Bony. Rozpoczął się ostatni, 10-letni okres świetności ciechanowskiego zamku. W celu dostosowania do nowej funkcji na zamku przeprowadzono renesansową przebudowę, która pochłonęła niebagatelną kwotę kilkuset florenów. Opis przeprowadzonych wówczas prac zawiera lustracja z 1549 roku. Mówi ona o rozebraniu i odbudowie górnej części przedbramia oraz pokrycia go gontem. Podwyższono zachodni mur obwodowy a jago ganek straży został obudowany od strony dziedzińca. Wymieniono też zachodni szczyt i dach wykusza. Być może zmieniono też konstrukcję dachu Domu Dużego. Świadczyć o tym może zwieńczenie go attyką ozdobioną glinianymi kulami. W środkowym pomieszczeniu drugiej kondygnacji wybito dwa wielkie okna w północnym murze obwodowym. W okresie tym rozpoczęto również stopniową niwelację zamkowej fosy.

Na podstawie wspomnianej już lustracji z 1549 roku oraz z lat 1580 i 1609 można w znacznej części odtworzyć rozmieszczenie i charakter poszczególnych wnętrz budynków zamkowych w ostatnich latach ich świetności.

W przyziemiu Domu Wielkiego znajdowały się piwnice oraz kuchnia i spiżarnia.

Funkcje reprezentacyjne pełniła druga kondygnacja, której środkowa część zajmowała wielka izba o stropie belkowym (pierwotnie było tam sklepienie krzyżowo-żebrowe) i czterech przeszklonych oknach. Ogrzewana była ona piecem kaflowym umieszczonym w północno-wschodnim narożniku. Zachodnią część tej kondygnacji zajmowała tzw. izba zagrodna, opisana w jednej z lustracji jako „komnata wielka bez szyb”, której okna są „zabezpieczone żelaznymi prentami”. Natomiast część wschodnia była podzielona na szereg mniejszych pomieszczeń o niewyjaśnionej funkcji.

Środkowa część trzeciej kondygnacji mieściła kaplicę pod wezwaniem św. Stanisława. Według lustracji z 1549 roku miała ona oszklone okna i już w wówczas nie było w niej sprzętów liturgicznych. Izba wschodnia zwana „malowanką” pełniła funkcje reprezentacyjne lub sypialni. Stąd też prowadziło wyjście na ganek obronny. Część zachodnia drugiego piętra podzielona była na dwa pomieszczenia. Trakt przedni zajmował skarbiec, z którego po schodach było wyjście do wykusza oraz mieszkalnego poddasza. Trakt tylny mógł być dostępny z ganku obronnego.

Mieszkalna część poddasza pełniła funkcję dodatkowych sypialni i składała się z dwu ogrzewanych piecami izb z przeszklonymi oknami.

Integralną częścią układu funkcjonalnego i obronnego zamku były dwie wieże flankujące kurtynę południową. Pięciokondygnacyjna wieża zachodnia pełniła funkcję więzienno-wojskowe. W jej sklepionym przyziemiu mieściło się więzienie a na kolejnych piętrach: schowek dla puszkarza, kamera dla wojskowego oraz kamery. Bardzo ciekawie został rozwiązany sposób dostępu do wieży. Schody (w grubości muru zachodniego) z poziomu dziedzińca prowadziły na drugą kondygnację, tam umieszczono łatwy do usunięcia drewniany pomost. Od tego poziomu schody (też w grubości muru) rozdzielały się: jeden bieg prowadził na trzecią i czwarta kondygnację, drugi na ganek muru zachodniego znajdujący się na poziomie czwartej kondygnacji wieży. Na ostanie piętro wchodziło się po drabinie.

Funkcji wieży wschodniej nie udało się ustalić. Wiadomo jedynie, że jej przyziemie przeznaczone było na więzienie. Jedyne wejście do wieży prowadziło z poziomu ganków straży na wysokości trzeciej kondygnacji. Z tego poziomu w górę i w dół (do poziomu pierwszego krenelażu), prowadziły schody w grubości muru.

Poza murami zamkowymi od strony zachodniej znajdowała się stajnia na około trzydzieści koni, mały spichlerz oraz drewniany budynek o nieokreślonym przeznaczeniu.

Od 1556 roku, kiedy to Bona opuściła Mazowsze, zamek zaczął chylić się ku upadkowi. ezydujący na nim królewscy starostowie nie dbali o niego należycie i wykorzystywali go głównie w celach sądowych. W XVII wieku wieża wschodnia służy jeszcze za wiezienie, o czym świadczą zachowane na jej murach napisy. Kolejne lustracje ukazują mazowiecką warownię w coraz gorszym stanie. Wedle lustracji sporządzonej w 1580 roku podczas „oddawania Starostwa Krzysztofowi Niszczyckiemu” zamek miał mieć kosztowne i obszerne pokoje, ale w nienajlepszym stanie już będące. Naprawy wymagał również most nad Łydynią łączący zamek z miastem. Natomiast już 20 lat później, w 1609 roku, lustratorzy znaleźli dachy popsute, pułapy pozwalane, w izbach piec rozrzucone, a szyby wybite. W kaplicy był już tylko goły ołtarz bez żadnego obrazu. Co prawda w 1647 roku zatrzymała się w zamku na nocleg żona Władysława IV Wazy, królowa Maria Ludwika Gonzaga. Jednak jak podają przekazy źródłowe, szlachetni goście nie zmrużyli oka z powodu grasujących po komnatach szczurów.

Ostateczny upadek przyniosły zamkowi wojska szwedzkie. Pierwszy raz, w 1660 roku zniszczyły miasto i zamek, drugi - w 1708 roku w trakcie wojny północnej. W 1765 dewastacja warowni była tak duża, że sądy ziemskie i grodzkie odbywały się w wynajętych w mieście domach. Po zniszczeniach „potopu szwedzkiego” przywrócono komunikację przez bramę południową. Poświadczają to wyniki badań archeologicznych, w ich trakcie stwierdzono, że gospodarczy budynek dostawiony do kurtyny południowej a pochodzący z XVI-XVII wieku został przecięty potężnym wykopem obniżającym poziom i ułatwiającym wjazd na dziedziniec. W latach 80-tych XVIII wieku rozebrano co najmniej najwyższą kondygnację Domu Dużego. Jedyną próbę ratowania zamku podjął jeden z członków sejmowej komisji do spraw miast tzw. Bonis Ordini - Adam Krasiński. Niestety zamierzenia te zostały zaprzepaszczone w wyniku rozbiorów.

W 1795 roku zamek ciechanowski przeszedł na własność króla pruskiego i wszedł w skład opiniogórskiej domeny królewskiej. Na przełomie XVIII i XIX wieku prusacy próbowali zaadoptować zamek na cele więzienne. Jednak wyniki przeprowadzonej ekspertyzy technicznej wykazały tak dalekie zniszczenie zamkowych murów, że bardziej opłacalne jest wzniesienie nowego budynku z ewentualnym wykorzystaniem, dla zmniejszenia kosztów, materiału rozbiórkowego. Ostatecznie plany budowy więzienia w Ciechanowie zostały zarzucone a zamek został uratowany. Niestety nie na długo, bo w 1801 roku przeprowadzono rozbiórkę zabudowań wewnętrznych a z pozyskanej cegły wzniesiono browar w Opiniogórze.

W 1807 roku po utworzeniu Księstwa Warszawskiego domena opiniogórska wraz z miastem Ciechanów została darowana przez Napoleona Marszałkowi Cesarstwa Bernardotte. Ten jednak, nie interesował się zbytnio dalekimi włościami a kiedy w 1810 roku porzucił cesarza jego mazowieckie dobra zostały darowane generałowi Wincentemu Krasińskiemu. W rękach rodu Krasińskich utworzona w 1844 roku ordynacja opiniogórska (w jej skład wchodziły ruiny zamku) pozostawała do 1945 roku. Około 1900 roku hrabia Adam Krasiński udostępnił zamkowy dziedziniec ciechanowskiej straży pożarnej licząc na jej opiekę nad zabytkiem. Niestety strażacy traktowali zabytek jedynie jako dochodowe miejsce zabaw i wieców, doprowadzając go do dalszej dewastacji. Zamek stał się ważnym ośrodkiem życia kulturalnego ówczesnego Ciechanowa. Pierwsze prace konserwatorskie przeprowadzono w 1909 roku z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości oraz dzięki pomocy finansowej Adama Krasickiego. Nadmurowano wówczas koronę murów i zaplombowano pęknięcia w murach obwodowych. W 1920 roku zamek został uszkodzony w trakcie bitwy artyleryjskiej z wojskami bolszewickimi. Zniszczenia te nie mogły być zbyt duże gdyż w 1930 roku zamek figuruje wśród obiektów naruszonych zębem czasu a nie zniszczeń wojennych.

Dwudziestolecie międzywojenne to czas urządzenia na dziedzińcu zamkowym kortu tenisowego.

Dopiero po II Wojnie Światowej przystąpiono do systematycznych badań i prac konserwatorskich na zamku. Pomimo wielu, nie zawsze obiektywnych, trudności prace zakończyły się w 1986 roku udostępnieniem zamku zwiedzającym. Obecnie mieści się w nim Muzeum Okręgowe.

OPRACOWAŁ: Paweł Soczewski

PLANY ZAMKU

Rzut zamku w XV-XVI wieku (wg A. Wołosz w „Leksykon zamków w Polsce”)

REKONSTRUKCJE ZAMKU

Etapy budowy zamku - I (przed 1429 rokiem) (autor A. Kłoczko) - rysunek pochodzi z „Zamek książąt mazowieckich Ciechanowie”

Etapy budowy zamku - Ia (lata 30 XV wiek) (autor A. Kłoczko) - rysunek pochodzi z „Zamek książąt mazowieckich Ciechanowie”

Etapy budowy zamku - II (lata 70 XV wieku) (autor A. Kłoczko) - rysunek pochodzi z „Zamek książąt mazowieckich Ciechanowie”

Etapy budowy zamku - III (XV/XVI wiek) (autor A. Kłoczko) - rysunek pochodzi z „Zamek książąt mazowieckich Ciechanowie”

WIDOKI ZAMKU

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

LEGENDY I PODANIA

Niestety nie dysponujemy żadnymi materiałami na ten temat

BIBLIOGRAFIA

1. Wojciech Bis „Ze studiów nad piecami typu hypocaustum z terenu ziem Polskich” w „Architektus nr1-2/2003” Wrocław 2003
2. Bohdan Guerquin „Zamki w Polsce” Warszawa 1984
3. Tomasz Jurasz „Zamki i ich tajemnice” Warszawa 1972
4. Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm „Leksykon zamków w Polsce” Warszawa 2001
5. Agata Kłoczko „Zamek książąt mazowieckich w Ciechanowie” w „Mazowsze - dziedzictwo kulturowe nr 15/2002” Warszawa 2002
6. Robert Kunkel „Architektura gotycka na Mazowszu”  
7. Ryszard Rogiński „Zamki i twierdze w Polsce - historia i legendy” Warszawa 1990
8. Agnieszka Sypek, Robert Sypek „Zamki i warownie ziemi mazowieckiej” Warszawa 2002
9. Artur Wołosz „Zamek w Ciechanowie” Ciechanów 1991
10. Tadeusz Zagrodzki „Zamek w Czersku w świetle badań architektonicznych” w „Podług nieba i zwyczaju polskiego” Warszawa 1988

Copyright © 2006 Paweł Soczewski